Transcriber’s Note: Pronunciation markers in the Latin are inconsistent. No attempt has been made to standardize them.
The Notes refer to the body of the text by page, chapter and line number. In this e-text, [page numbers] are given in the left margin, chapter numbers at the start of paragraphs, and line numbers in the right margin; this may not display well on all devices.
Maps are clickable for a larger version, if your device supports this.
EUTROPIUS
EDITED FOR SCHOOL USE
BY
J. C. HAZZARD, Ph.D.
PROFESSOR OF LATIN, PORTLAND ACADEMY
NEW YORK ·:· CINCINNATI ·:· CHICAGO
AMERICAN BOOK COMPANY
To
REV. JACOB COOPER, D.D., D.C.L., LL.D.
WITH GRATEFUL AFFECTION
Copyright, 1898, by
AMERICAN BOOK COMPANY.
EUTROPIUS.
W. P. I
PREFACE
The Breviarium of Eutropius has for many years been used successfully in German schools, but, though an American edition was published in the early part of this century, the author has of late years received little attention in this country. Yet in character and subject the Breviarium is admirably adapted for elementary work. While the Viri Romae deals only with the early history of Rome and the lives of a few great men of the republican age, the Breviarium gives an outline of the history of Rome from the founding of the city to the death of the Emperor Jovian in 364 A.D., and is thus in subject closely related to the Latin course. The Latin is good, remarkably so for the time of its composition, and is not so difficult as that of Nepos or of parts of the Viri Romae.
In editing the text the beginner has constantly been had in mind, and so references to the standard Latin Grammars have been added more copiously than some will consider judicious. It has been found, however, by experience in the classroom, that a reference to the grammar when carefully studied is worth far more than a translation of a difficult passage or comment upon it. The grammatical references are placed at the bottom of the page where they belong. In the Notes, which are principally historical and geographical, the editor has tried to aid the student in mastering the difficulties that occur rather than to do his work for him. The references to the histories are intended rather for the teacher than for the pupil. If a few minutes can be spent every day in reading to the class the portions referred to, the time will not be wasted, and it will fill in the outline of the history that the text contains. It is strongly urged that each student should be provided with a copy of some good outline of Roman History (Creighton’s Primer is admirable), and follow the text in it from day to day. In this way a knowledge of the principal facts of Roman History may be obtained with but slight conscious effort on the part of the student.
In the analyses of the books and the chapters the accepted dates have been given, indicating where Eutropius is mistaken in his chronology. In marking the quantities of the long vowels, Lewis, in his Elementary Latin Dictionary, has been followed, except where later authorities differ from him.
The editor desires to acknowledge his obligation to Rev. J. R. Wilson, D.D., Principal of Portland Academy, for advice and assistance, and to Professors Arrowsmith and Whicher, for permission to use material from their First Latin Readings.
The Grammars cited are Harkness’ Standard Latin Grammar (H.), Mooney (M.), Allen and Greenough (A. & G.), Gildersleeve (G.), and Bennett (B.). References to Harkness’ new Latin Grammars (1898) will be found on [p. 242].
J. C. H.
Portland, Oregon,
June, 1898.
CONTENTS
EUTROPĪ
BREVIĀRIĪ AB URBE CONDITĀ
LIBER PRĪMUS
From the Founding of Rome to the Capture of the City by the Gauls, 753-390 B.C. The Regal Period, 753-509 B.C.
Rome Founded, 753 B.C. Romulus, 753-716 B.C.
1. Rōmānum imperium ā Rōmulō exōrdium habet, quī
Rhēae Silviae, Vestālis virginis, fīlius et, quantum putātus
est, Mārtis, cum Remō frātre ūnō partū ēditus est. Is cum
inter pāstōrēs latrōcinārētur,[1] decem et octō annōs[2] nātus
urbem exiguam in Palātīnō monte cōnstituit, XI Kal. Māiās, 5
Olympiadis sextae annō tertiō, post Trōiae excidium, annō
trecentēsimō nōnāgēsimō quārtō.
2. Conditā cīvitāte,[3] quam ex nōmine suō Rōmam vocāvit,
haec ferē ēgit. Multitūdinem fīnitimōrum in cīvitātem
recēpit, centum ex seniōribus[4] lēgit, quōrum cōnsiliō omnia 10
ageret,[5] quōs senātōrēs nōmināvit propter senectūtem. Tum,
cum uxōrēs ipse et populus suus nōn habērent,[6] invītāvit
ad spectāculum lūdōrum vīcīnās urbī Rōmae nātiōnēs atque
eārum virginēs rapuit. Commōtīs bellīs propter raptārum
iniūriam Caenīnēnsēs vīcit, Antemnātēs, Crustumīnōs, Sabīnōs,
Fīdēnātēs, Vēientēs. Haec omnia oppida urbem cingunt.
Et cum ortā subitō tempestāte nōn compāruisset,
annō rēgnī trīcēsimō septimō ad deōs trānsīsse crēditus est 5
et cōnsecrātus. Deinde Rōmae[7] per quīnōs diēs senātōrēs
imperāvērunt et hīs rēgnantibus annus ūnus complētus est.
Numa Pompilius, 715-672 B.C.
3. Posteā Numa Pompilius rēx creātus est, quī bellum
quidem nūllum gessit, sed nōn minus cīvitātī[8] quam Rōmulus
prōfuit. Nam et lēgēs Rōmānīs mōrēsque cōnstituit, quī 10
cōnsuētūdine proeliōrum iam latrōnēs ac sēmibarbarī putābantur,
et annum dēscrīpsit in decem mēnsēs prius sine
aliquā supputātiōne cōnfūsum, et īnfīnīta Rōmae sacra ac
templa cōnstituit. Morbō dēcessit quadrāgēsimō et tertiō
imperiī annō. 15
Tullus Hostilius, 672-640 B.C.
4. Huic successit Tullus Hostīlius. Hīc bella reparāvit,
Albānōs vīcit, quī ab urbe Rōmā duodecimō mīliārio[9] sunt,
Vēientēs et Fīdēnātēs, quōrum aliī sextō mīliāriō absunt
ab urbe Rōmā, aliī octāvō decimō, bellō superāvit, urbem
ampliāvit adiectō Caeliō monte. Cum trīgintā et duōs annōs 20
rēgnāsset,[10] fulmine ictus cum domō suā ārsit.
Ancus Marcius, 640-616 B.C.
5. Post hunc Ancus Mārcius, Numae ex fīliā nepōs, suscēpit
imperium. Contrā Latīnōs dīmicāvit, Aventīnum montem
cīvitātī adiēcit et Iāniculum, apud ōstium Tiberis cīvitātem
suprā mare sextō decimō mīliāriō ab urbe Rōmā condidit.
Vīcēsimō et quārtō annō imperiī morbō periit.
Lucius Tarquinius Priscus, 616-578 B.C.
6. Deinde rēgnum Prīscus Tarquinius accēpit. Hīc numerum
senātōrum duplicāvit, circum Rōmae aedificāvit, lūdōs 5
Rōmānōs īnstituit, quī ad nostram memoriam permanent.
Vīcit īdem etiam Sabīnōs et nōn parum agrōrum sublātum
īsdem urbis Rōmae territōriō iūnxit, prīmusque triumphāns
urbem intrāvit. Mūrōs fēcit et cloācās, Capitōlium incohāvit.
Trīcēsimō octāvō imperiī annō per Ancī fīliōs occīsus 10
est, rēgis ēius, cuī ipse successerat.
Servius Tullius, 578-534 B.C.
7. Post hunc Servius Tullius suscēpit imperium, genitus
ex nōbilī fēminā, captīvā tamen et ancillā. Hīc quoque
Sabīnōs subēgit, montēs trēs, Quirīnālem, Vīminālem, Ēsquilīnum,
urbī adiūnxit, fossās circum mūrum dūxit. Prīmus 15
omnium cēnsum ōrdināvit, quī adhūc per orbem terrārum
incognitus erat. Sub eō Rōma omnibus in cēnsum dēlātīs
habuit capita LXXXIII mīlia cīvium Rōmānōrum cum hīs,
quī in agrīs erant. Occīsus est scelere generī suī Tarquinī
Superbī, fīliī ēius rēgis cuī ipse successerat, et fīliae quam 20
Tarquinius habēbat uxōrem.
Lucius Tarquinius Superbus, 534-510 B.C.
8. L. Tarquinius Superbus, septimus atque ultimus rēgum,[11]
Volscōs, quae gēns ad Campāniam euntibus[12] nōn longē ab
urbe est, vīcit, Gabiōs cīvitātem et Suessam Pōmētiam
subēgit, cum Tuscīs pācem fēcit et templum Iovī in Capitōliō
aedificāvit. Posteā Ardeam oppūgnāns, in octāvō
decimō mīliāriō ab urbe Rōmā positam cīvitātem, imperium
perdidit. Nam cum fīlius ēius, et ipse Tarquinius iūnior,
nōbilissimam fēminam Lucrētiam eandemque pudīcissimam, 5
Collātīnī uxōrem, stuprāsset eaque dē iniūriā marītō et patrī
et amīcīs questa fuisset, in omnium cōnspectū sē occīdit.
Propter quam causam Brūtus, parēns et ipse Tarquinī,
populum concitāvit et Tarquiniō[13] adēmit imperium. Mox
exercitus quoque eum, quī cīvitātem Ardeam cum ipsō rēge 10
oppūgnābat, relīquit; veniēnsque ad urbem rēx portīs clausīs
exclūsus est, cumque imperāsset annōs quattuor et vīgintī
cum uxōre et līberīs suīs fūgit. Ita Rōmae rēgnātum est
per septem rēgēs annīs ducentīs quadrāgintā tribus, cum
adhūc Rōma, ubi plūrimum, vix ūsque ad quīntum decimum 15
mīliārium possidēret.
Establishment of the Republic. Election of Consuls, 509 B.C.
9. Hinc cōnsulēs coepēre, prō ūnō rēge duo, hāc causā
creātī, ut, sī ūnus malus esse voluisset,[14] alter eum habēns
potestātem similem coërcēret.[15] Et placuit nē imperium
longius quam annuum habērent,[16] nē per diūturnitātem potestātis 20
īnsolentiōrēs redderentur, sed cīvīlēs semper essent,
quī sē post annum scīrent futūrōs esse prīvātōs. Fuērunt
igitur annō prīmō ab expulsīs rēgibus cōnsulēs L. Iūnius
Brūtus, quī māximē ēgerat ut Tarquinius pellerētur, et Tarquinius
Collātīnus, marītus Lucrētiae. Sed Tarquiniō Collātīnō 25
statim sublāta est dīgnitās. Placuerat enim nē quisquam
in urbe manēret quī Tarquinius vocārētur. Ergō acceptō
omnī patrimōniō suō ex urbe migrāvit et locō ipsīus factus
est L. Valerius Pūblicola cōnsul.
War with Tarquinius.
10. Commōvit tamen bellum urbī Rōmae rēx Tarquinius,
quī fuerat expulsus, et, conlēctīs multīs gentibus, ut in rēgnum 5
posset restituī dīmicāvit. In prīmā pūgnā Brūtus cōnsul
et Ārūns, Tarquinī fīlius, in vicem sē occīdērunt, Rōmānī
tamen ex eā pūgnā vīctōrēs recessērunt. Brūtum mātrōnae
Rōmānae, dēfēnsōrem pudīcitiae suae, quasi commūnem
patrem per annum lūxērunt. Valerius Pūblicola Sp. Lucrētium 10
Tricipitīnum conlēgam sibi fēcit, Lucrētiae patrem, quō
morbō mortuō iterum Horātium Pulvillum conlēgam sibi
sūmpsit. Ita prīmus annus quīnque cōnsulēs habuit, cum
Tarquinius Collātīnus propter nōmen urbe[17] cessisset, Brūtus
in proeliō perīsset, Sp. Lucrētius morbō mortuus esset. 15
War with Porsenna, 508 B.C.
11. Secundō quoque annō iterum Tarquinius ut reciperētur
in rēgnum bellum Rōmānīs intulit, auxilium eī ferente
Porsennā, Tusciae rēge, et Rōmam paene cēpit. Vērum
tum quoque victus est.
Tertiō annō post rēgēs exāctōs Tarquinius cum suscipī 20
nōn posset in rēgnum neque eī Porsenna, quī pācem cum
Rōmānīs fēcerat, praestāret auxilium, Tusculum[18] sē contulit,
quae cīvitās nōn longē ab urbe est, atque ibi per quattuordecim
annōs prīvātus cum uxōre cōnsenuit.
Quārtō annō post rēgēs exāctōs, cum Sabīnī Rōmānīs 25
bellum intulissent, victī sunt, et dē hīs triumphātum est.
Quīntō annō L. Valerius ille,[19] Brūtī conlēga et quater
cōnsul, fātāliter mortuus est, adeō pauper ut conlātīs ā populō
nummīs sūmptum habuerit[20] sepultūrae. Quem mātrōnae
sīcutī Brūtum annum lūxērunt.
Institution of the Dictatorship, 501 B.C.
12. Nōnō annō post rēgēs exāctōs cum gener Tarquinī 5
ad iniūriam socerī[21] vindicandam[22] ingentem conlēgisset exercitum,
nova Rōmae dīgnitās est creāta, quae dictātūra appellātur,
māior quam cōnsulātus. Eōdem annō etiam magister
equitum factus est, quī dictātōrī obsequerētur. Neque quicquam
similius potest dīcī quam dictātūra antīqua huic 10
imperiī potestātī, quam nunc Tranquillitās Vestra habet,
māximē cum Augustus quoque Octāviānus, dē quō posteā
dīcēmus, et ante eum C. Caesar sub dictātūrae nōmine atque
honōre rēgnāverint. Dictātor autem Rōmae prīmus fuit
T. Larcius, magister equitum prīmus Sp. Cassius. 15
Secession of the Plebeians. Establishment of the Tribunate, 494 B.C.
13. Sextō decimō annō post rēgēs exāctōs sēditiōnem
populus Rōmae fēcit, tamquam ā senātū atque cōnsulibus
premerētur. Tum et ipse sibi tribūnōs plēbis quasi propriōs
iūdicēs et dēfēnsōrēs creāvit, per quōs contrā senātum et
cōnsulēs tūtus esse posset. 20
War with the Volsci, 493 B.C.
14. Sequentī annō Volscī contrā Rōmānōs bellum reparāvērunt,
et victī aciē etiam Coriolōs cīvitātem, quam habēbant
optimam, perdidērunt.
Coriolanus, 491 B.C.
15. Octāvō decimō annō postquam rēgēs ēiectī erant expulsus
ex urbe Q. Mārcius, dux Rōmānus, quī Coriolōs cēperat, 5
Volscōrum cīvitātem, ad ipsōs Volscōs contendit īrātus et
auxilia contrā Rōmānōs accēpit. Rōmānōs saepe vīcit, ūsque
ad quīntum mīliārium urbis accessit, oppūgnātūrus[23] etiam
patriam suam, lēgātīs quī pācem petēbant repudiātīs, nisi
ad eum māter Veturia et uxor Volumnia ex urbe vēnissent,[24] 10
quārum flētū et dēprecātiōne superātus remōvit exercitum.
Atque hīc secundus post Tarquinium fuit quī dux contrā
patriam suam esset.
Slaughter of the Fabii, 477 B.C.
16. C. Fabiō et L. Virgīniō cōnsulibus trecentī nōbilēs
hominēs, quī ex Fabiā familiā erant, contrā Vēientēs bellum 15
sōlī suscēpērunt, prōmittentēs senātuī et populō per sē omne
certāmen implendum. Itaque profectī, omnēs nōbilēs et
quī singulī māgnōrum exercituum ducēs esse dēbērent, in
proeliō concidērunt. Ūnus omnīnō superfuit ex tantā familiā,
quī propter aetātem puerīlem dūcī nōn potuerat ad 20
pūgnam. Post haec cēnsus in urbe habitus est et inventa
sunt cīvium capita CXVII mīlia CCCXIX.
Dictatorship of Cincinnatus, 458 B.C.
17. Sequentī tamen annō cum in Algidō monte ab urbe
duodecimō fermē mīliāriō Rōmānus obsiderētur exercitus, L.
Quīntius Cincinnātus dictātor est factus, quī agrum quattuor
iūgerūm[25] possidēns manibus suīs colēbat. Is cum in opere
et arāns esset inventus, sūdōre dētersō togam praetextam 5
accēpit et caesīs hostibus līberāvit exercitum.
Decemvirs appointed, 451 B.C. Laws of XII Tables promulgated, 450 B.C. Death of Virginia; Decemvirs deposed, 449 B.C.
18. Annō trecentēsimō et alterō ab urbe conditā imperium
cōnsulāre cessāvit et prō duōbus cōnsulibus decem factī
sunt, quī summam potestātem habērent, decemvirī nōminātī.
Sed cum prīmō annō bene ēgissent,[26] secundō ūnus ex hīs, 10
Ap. Claudius, Virgīnī cūiusdam, quī honestīs iam stīpendiīs
contrā Latīnōs in monte Algidō mīlitārat,[27] fīliam virginem
corrumpere voluit; quam pater occīdit, nē stuprum ā decemvirō
sustinēret, et regressus ad mīlitēs mōvit tumultum.
Sublāta est decemvirīs[28] potestās ipsīque damnātī sunt. 15
Revolt of the Fidenates, 438 B.C.
19. Annō trecentēsimō et quīntō decimō ab urbe conditā
Fīdēnātēs contrā Rōmānōs rebellāvērunt. Auxilium hīs
praestābant Vēientēs et rēx Vēientium Tolumnius. Quae
ambae cīvitātēs tam vīcīnae urbī sunt ut Fīdēnae sextō,
Vēī octāvō decimō mīliāriō absint. Coniūnxērunt sē hīs 20
et Volscī. Sed Mam. Aemiliō dictātōre et L. Quīntiō Cincinnātō
magistrō equitum victī etiam rēgem perdidērunt.
Fīdēnae captae et excīsae.
War with Vei, 396 B.C.
20. Post vīgintī deinde annōs Vēientānī rebellāvērunt.
Dictātor contrā ipsōs missus est Fūrius Camillus, quī prīmum 5
eōs vīcit aciē, mox etiam cīvitātem diū obsidēns cēpit,
antīquissimam Ītaliae atque dītissimam. Post eam cēpit
et Faliscōs, nōn minus nōbilem cīvitātem. Sed commōta
est eī invidia, quasi praedam male dīvīsisset, damnātusque
ob eam causam et expulsus cīvitāte.[29] 10
Rome Captured by the Gauls, 390 B.C.
Statim Gallī Senonēs ad urbem vēnērunt et victōs Rōmānōs
ūndecimō mīliāriō ā Rōmā apud flūmen Alliam secūtī
etiam urbem occupāvērunt. Neque dēfendī quicquam nisi
Capitōlium potuit; quod cum diū obsēdissent et iam Rōmānī
famē labōrārent, acceptō aurō, nē Capitōlium obsidērent, 15
recessērunt. Sed ā Camillō, quī in vīcīnā cīvitāte
exsulābat, Gallīs[30] superventum est gravissimēque victī sunt.
Posteā tamen etiam secūtus eōs Camillus ita cecīdit ut et
aurum, quod hīs datum fuerat, et omnia quae cēperant
mīlitāria sīgna revocāret. Ita tertiō triumphāns urbem 20
ingressus est et appellātus secundus Rōmulus, quasi et ipse
LIBER SECUNDUS
From the Capture of the City to the End of The First Punic War, 390-241 B.C.
Military Tribunes with Consular Power Elected, 444 B.C.
1. Annō trecentēsimō sexāgēsimō quīntō ab urbe conditā,
post captam autem prīmō, dīgnitātēs mūtātae sunt, et prō
duōbus cōnsulibus factī tribūnī mīlitārēs cōnsulārī potestāte.
Hinc iam coepit Rōmāna rēs crēscere. Nam Camillus eō
annō Volscōrum cīvitātem, quae per septuāgintā annōs 5
bellum gesserat, vīcit et Aequōrum urbem et Sūtrīnōrum
atque omnēs dēlētīs eārundem exercitibus occupāvit et trēs
simul triumphōs ēgit.
2. T. etiam Quīntius Cincinnātus Praenestīnōs, quī ūsque
ad urbis Rōmae portās cum bellō vēnerant, persecūtus ad 10
flūmen Alliam vīcit, octō cīvitātēs, quae sub ipsīs agēbant,
Rōmānīs adiūnxit, ipsum Praeneste aggressus in dēditiōnem
accēpit. Quae omnia ab eō gesta sunt vīgintī diēbus,[31]
triumphusque ipsī dēcrētus.
3. Vērum dīgnitās tribūnōrum mīlitārium nōn diū persevērāvit. 15
Nam post aliquantum nūllōs placuit fierī et quadriennium
in urbe ita fluxit ut potestātēs ibi māiōrēs nōn
essent. Praesūmpsērunt tamen tribūnī mīlitārēs cōnsulārī
potestāte iterum dīgnitātem et trienniō persevērāvērunt.
Rūrsus cōnsulēs factī. 20
Death of Camillus, 365 B.C.
4. L. Genuciō et Q. Servīliō cōnsulibus mortuus est
Camillus. Honor eī post Rōmulum secundus dēlātus est.
Invasion of the Gauls; Torquatus, 361 B.C.
5. T. Quīntius dictātor adversus Gallōs, quī ad Ītaliam
vēnerant, missus est. Hī ab urbe quārtō mīliāriō trāns
Aniēnem fluvium cōnsēderant. Ibi nōbilissimus dē senātōribus
iuvenis L. Mānlius prōvocantem Gallum ad singulāre
certāmen prōgressus occīdit, et sublātō torque aureō collōque 5
suō impositō in perpetuum Torquātī et sibi et posterīs
cognōmen accēpit. Gallī fugātī sunt, mox per C. Sulpicium
dictātōrem etiam victī. Nōn multō[32] post ā C. Mārciō Tuscī
victī sunt et octō mīlia captīvōrum ex hīs in triumphum
ducta. 10
First Samnite War, 343-341 B.C.
6. Cēnsus iterum habitus est. Et cum Latīnī, quī a Rōmānīs[33]
subāctī erant, mīlitēs praestāre nōllent, ex Rōmānīs
tantum tīrōnēs lēctī sunt, factaeque legiōnēs decem, quī modus
sexāgintā vel amplius armātōrum mīlia efficiēbat. Parvīs
adhūc Rōmānīs rēbus tanta tamen in rē mīlitārī virtūs erat. 15
Quae cum profectae essent adversum Gallōs duce L. Fūriō,
quīdam ex Gallīs ūnum ex Rōmānīs, quī esset[34] optimus,
prōvocāvit. Tum sē M. Valerius tribūnus mīlitum obtulit,
et cum prōcessisset armātus corvus eī[35] suprā dextrum bracchium
sēdit. Mox commissā adversum Gallum pūgnā īdem 20
corvus ālīs et unguibus Gallī oculōs verberāvit, nē rēctum
posset aspicere. Ita ā tribūnō Valeriō interfectus. Corvus
nōn sōlum victōriam eī, sed etiam nōmen dedit. Nam
posteā īdem Corvīnus est dictus. Ac propter hōc meritum
annōrum trium et vīgintī cōnsul est factus. 25
Latin War, 340-338 B.C.
7. Latīnī, quī nōluerant mīlitēs dare, hōc quoque ā Rōmānīs
exigere coepērunt, ut ūnus cōnsul ex eōrum, alter ex
Rōmānōrum populō creārētur. Quod cum esset negātum,
bellum contrā eōs susceptum est et ingentī pūgnā superātī
sunt; ac dē hīs perdomitīs triumphātum est. Statuae cōnsulibus 5
ob meritum victōriae in rōstrīs positae sunt. Eō
annō etiam Alexandrīa ab Alexandrō Macedone condita est.
Second Samnite War, 326-304 B.C.
8. Iam Rōmānī potentēs esse coepērunt. Bellum enim in
centēsimō et trīcēsimō ferē mīliāriō ab urbe apud Samnītas
gerēbātur, quī mediī sunt inter Pīcēnum, Campāniam et 10
Āpūliam. L. Papīrius Cursor cum honōre dictātōris ad id
bellum profectus est. Quī cum Rōmam redīret, Q. Fabiō
Māximō, magistrō equitum, quem apud exercitum relīquit,
praecēpit nē sē absente pūgnāret.[36] Ille occāsiōne repertā
fēlīcissimē dīmicāvit et Samnītas dēlēvit. Ob quam rem ā 15
dictātōre capitis[37] damnātus, quod sē vetante pūgnāsset,[38]
ingentī favōre mīlitum et populī līberātus est, tantā Papīriō
sēditiōne commōtā ut paene ipse interficerētur.
Romans defeated at Caudine Forks, 321 B.C.
9. Posteā Samnītēs Rōmānōs T. Veturiō et Sp. Postumiō
cōnsulibus ingentī dēdecōre[39] vīcērunt et sub iugum mīsērunt. 20
Pāx tamen ā senātū et populō solūta est, quae cum
ipsīs propter necessitātem facta fuerat. Posteā Samnītēs
victī sunt ā L. Papīriō cōnsule, septem mīlia eōrum sub
iugum missa. Papīrius prīmus dē Samnītibus triumphāvit.
Eō tempore Ap. Claudius cēnsor aquam Claudiam indūxit
et viam Appiam strāvit. Samnītēs reparātō bellō Q. Fabium
Māximum vīcērunt tribus mīlibus hominum occīsīs. Posteā, 5
cum pater eī Fabius Māximus lēgātus datus fuisset, et
Samnītas vīcit et plūrima ipsōrum oppida cēpit. Deinde
P. Cornēlius Rūfīnus M. Curius Dentātus, ambō cōnsulēs,
contrā Samnītas missī ingentibus proeliīs eōs cōnfēcēre.
Tum bellum cum Samnītibus per annōs quadrāgintā novem 10
āctum sustulērunt. Neque ūllus hostis fuit intrā Ītaliam
quī Rōmānam virtūtem magis fatīgāverit.
War with the Gauls and Etruscans, 283 B.C.
10. Interiectīs aliquot annīs iterum sē Gallōrum cōpiae
contrā Rōmānōs Tuscīs Samnītibusque iūnxērunt, sed cum
Rōmam tenderent ā Cn. Cornēliō Dolābellā cōnsule dēlētae 15
sunt.
War with Tarentum and Pyrrhus, 281-272 B.C. Battle of Heraclea, 280 B.C.
11. Eōdem tempore Tarentīnīs, quī iam in ultimā Ītaliā
sunt, bellum indictum est, quia lēgātīs Rōmānōrum iniūriam
fēcissent. Hī Pyrrhum,[40] Ēpīrī rēgem, contrā Rōmānōs
auxilium poposcērunt, quī ex genere Achillis orīginem 20
trahēbat. Is mox ad Ītaliam vēnit, tumque prīmum Rōmānī
cum trānsmarīnō hoste dīmicāvērunt. Missus est
contrā eum cōnsul P. Valerius Laevīnus, quī cum explōrātōrēs
Pyrrhī cēpisset, iussit eōs per castra dūcī, ostendī
omnem exercitum tumque dīmittī, ut renūntiārent Pyrrhō 25
quaecumque ā Rōmānīs agerentur.[41] Commissā mox pūgnā,
cum iam Pyrrhus fugeret, elephantōrum auxiliō vīcit, quōs
incognitōs Rōmānī expāvērunt. Sed nox proeliō fīnem
dedit; Laevīnus tamen per noctem fūgit, Pyrrhus Rōmānōs
mīlle octingentōs cēpit et eōs summō honōre trāctāvit, 5
occīsōs sepelīvit. Quōs cum adversō vulnere et trucī vultū
etiam mortuōs iacēre vīdisset, tulisse ad caelum manūs
dīcitur cum hāc vōce: sē tōtīus orbis dominum esse potuisse,
sī tālēs sibi mīlitēs contigissent.
Embassy of Cineas.
12. Posteā Pyrrhus coniūnctīs sibi Samnītibus, Lūcānīs, 10
Bruttiīs Rōmam perrēxit, omnia ferrō[42] īgnīque vāstāvit, Campāniam
populātus est atque ad Praeneste vēnit, mīliāriō ab
urbe octāvō decimō. Mox terrōre[43] exercitūs, quī eum cum
cōnsule sequēbātur, in Campāniam sē recēpit. Lēgātī ad
Pyrrhum dē redimendīs captīvīs[44] missī ab eō honōrificē 15
susceptī sunt. Captīvōs sine pretiō Rōmam mīsit. Ūnum
ex lēgātīs Rōmānōrum, Fābricium, sīc admīrātus, cum eum
pauperem esse cognōvisset, ut quārtā parte rēgnī prōmissā
sollicitāre voluerit ut ad sē trānsīret, contemptusque est ā
Fābriciō. Quārē cum Pyrrhus Rōmānōrum ingentī admīrātiōne 20
tenērētur, lēgātum mīsit, quī pācem aequīs condiciōnibus
peteret, praecipuum virum, Cīneam nōmine,[45] ita ut
Pyrrhus partem Ītaliae, quam iam armīs occupāverat,
obtinēret.
13. Pāx displicuit remandātumque Pyrrhō est ā senātū eum 25
cum Rōmānīs, nisi ex Ītaliā recessisset,[46] pācem habēre nōn
posse. Tum Rōmānī iussērunt captīvōs omnēs, quōs Pyrrhus
reddiderat, īnfāmēs habērī, quod armātī capī potuissent, nec
ante eōs ad veterem statum revertī, quam sī bīnōrum hostium
occīsōrum spolia retulissent. Ita lēgātus Pyrrhī reversus 5
est. Ā quō cum quaereret Pyrrhus, quālem Rōmam
comperisset, Cīneās dīxit rēgum sē patriam vīdisse; scīlicet
tālēs illīc ferē omnēs esse, quālis ūnus Pyrrhus apud Ēpīrum
et reliquam Graeciam putārētur.[47]
Missī sunt contrā Pyrrhum ducēs P. Sulpicius et Decius 10
Mūs cōnsulēs. Certāmine commissō Pyrrhus vulnerātus est,
elephantī interfectī, vīgintī mīlia caesa hostium, et ex Rōmānīs
tantum quīnque mīlia; Pyrrhus Tarentum fugātus.
Fabricius; Battle of Beneventum, 275 B.C.
14. Interiectō annō contrā Pyrrhum Fābricius est missus,
quī prius inter lēgātōs sollicitārī nōn poterat quārtā rēgnī 15
parte prōmissā. Tum, cum vīcīna castra ipse et rēx habērent,
medicus Pyrrhī nocte ad eum vēnit, prōmittēns venēnō sē
Pyrrhum occīsūrum, sī sibi aliquid pollicērētur. Quem Fābricius
vinctum redūcī iussit ad dominum Pyrrhōque dīcī
quae contrā caput ēius medicus spopondisset. Tum rēx 20
admīrātus eum dīxisse fertur: ‘Ille est Fābricius, quī difficilius
ab honestāte quam sōl ā cursū suō āvertī potest.’ Tum
rēx ad Siciliam profectus est. Fābricius victīs Lūcānīs et
Samnītibus triumphāvit.
Cōnsulēs deinde M. Curius Dentātus et Cornēlius Lentulus 25
adversum Pyrrhum missī sunt. Curius contrā eum pūgnāvit,
exercitum ēius cecīdit, ipsum Tarentum fugāvit, castra
cēpit. Eā diē caesa hostium vīgintī tria mīlia. Curius in
cōnsulātū triumphāvit. Prīmus Rōmam elephantōs quattuor
dūxit. Pyrrhus etiam ā Tarentō[48] mox recessit et apud
Argōs, Graeciae cīvitātem, occīsus est.
15. C. Fabiō Liciniō C. Claudiō Canīnā cōnsulibus annō 5
urbis conditae quadringentēsimō sexāgēsimō prīmō lēgātī
Alexandrīnī ā Ptolemaeō missī Rōmam vēnēre et ā Rōmānīs
amīcitiam quam petierant obtinuērunt.
16. Q. Ogulniō C. Fabiō Pīctōre cōnsulibus Pīcentēs bellum
commovēre et ab īnsequentibus cōnsulibus P. Semprōniō 10
Ap. Claudiō victī sunt; et dē hīs triumphātum est. Conditae
ā Rōmānīs cīvitātēs Arīminum in Galliā et Beneventum
in Samniō.
17. M. Atīliō Rēgulō L. Iūliō Libōne cōnsulibus Sallentīnīs
in Āpūliā bellum indictum est, captīque sunt cum cīvitāte 15
simul Brundisīnī, et dē hīs triumphātum est.
First Punic War, 264-241 B.C.; Romans victorious in Sicily, 264 B.C.
18. Annō quadringentēsimō septuāgēsimō septimō, cum
iam clārum urbis Rōmae nōmen esset, arma tamen extrā
Ītaliam mōta nōn fuerant. Ut igitur cognōscerētur[49] quae
cōpiae Rōmānōrum essent, cēnsus est habitus. Tum inventa 20
sunt cīvium capita ducenta nōnāgintā duo mīlia trecenta trīgintā
quattuor, quamquam ā conditā urbe numquam bella
cessāssent.
Et contrā Āfrōs bellum susceptum est prīmum Ap. Claudiō
Q. Fulviō cōnsulibus. In Siciliā contrā eōs pūgnātum est et 25
Ap. Claudius dē Āfrīs et rēge Siciliae Hierōne triumphāvit.
19. Īnsequentī annō Valeriō Mārcō et Otāciliō Crassō cōnsulibus
in Siciliā ā Rōmānīs rēs māgnae gestae sunt. Tauromenītānī,
Catinēnsēs et praetereā quīnquāgintā cīvitātēs in
fidem acceptae. Tertiō annō in Siciliā contrā Hierōnem,
rēgem Siculōrum, bellum parātum est. Is cum omnī nōbilitāte 5
Syrācūsanōrum pācem ā Rōmānīs impetrāvit deditque
argentī[50] ducenta talenta. Āfrī in Siciliā victī sunt et dē
hīs secundō Rōmae triumphātum est.
Battle of Mylae, 260 B.C.
20. Quīntō annō prīmī bellī, quod contrā Āfrōs gerēbātur,
prīmum Rōmānī C. Duiliō et Cn. Cornēliō Asinā cōnsulibus 10
in marī dīmicāvērunt parātīs nāvibus rōstrātīs, quās Liburnās
vocant. Cōnsul Cornēlius fraude dēceptus est. Duilius
commissō proeliō Karthāginiēnsium ducem vīcit, trīgintā et
ūnam nāvēs cēpit, quattuordecim mersit, septem mīlia hostium
cēpit, tria mīlia occīdit. Neque ūlla victōria Rōmānīs[51] 15
grātior fuit, quod invictī terrā[52] iam etiam marī[52] plūrimum
possent.
C. Aquīliō Flōrō L. Scīpiōne cōnsulibus Scīpiō Corsicam
et Sardiniam vāstāvit, multa mīlia inde captīvōrum abdūxit,
triumphum ēgit. 20
Invasion of Africa by the Romans, 256 B.C.
21. L. Mānliō Vulsōne M. Atīliō Rēgulō cōnsulibus bellum
in Āfricam trānslātum est. Contrā Hamilcarem, Karthāginiēnsium
ducem, in marī pūgnātum, victusque est. Nam
perditīs sexāgintā quattuor nāvibus retrō sē recēpit. Rōmānī
vīgintī duās āmīsērunt. Sed cum in Āfricam trānsīssent, 25
prīmam Clypeam, Āfricae cīvitātem, in dēditiōnem
accēpērunt. Cōnsulēs ūsque ad Karthāginem prōcessērunt,
multīsque castellīs vāstātīs Mānlius victor Rōmam rediit et
vīgintī septem mīlia captīvōrum redūxit, Atīlius Rēgulus
in Āfricā remānsit. Is contrā Āfrōs aciem īnstrūxit. Contrā 5
trēs Karthāginiēnsium ducēs dīmicāns victor fuit, decem
et octō mīlia hostium cecīdit, quīnque mīlia cum decem et
octō elephantīs cēpit, septuāgintā quattuor cīvitātēs in fidem
accēpit. Tum victī Karthāginiēnsēs pācem ā Rōmānīs petīvērunt.
Quam cum Rēgulus nōllet nisi dūrissimīs condiciōnibus 10
dare, Āfrī auxilium ā Lacedaemoniīs petīvērunt. Et
duce Xanthippō, quī ā Lacedaemoniīs missus fuerat, Rōmānōrum
dux Rēgulus victus est ultimā perniciē. Nam duo
mīlia tantum ex omnī Rōmānō exercitū refūgērunt, quīngentī
cum imperātōre Rēgulō captī sunt, trīgintā mīlia 15
occīsa, Rēgulus ipse in catēnās coniectus.
Romans shipwrecked near Sicily.
22. M. Aemiliō Paulō Ser. Fulviō Nōbiliōre cōnsulibus ambō
Rōmānī cōnsulēs ad Āfricam profectī sunt cum trecentārum
nāvium classe. Prīmum Āfrōs nāvālī certāmine superant.
Aemilius cōnsul centum et quattuor nāvēs hostium dēmersit, 20
trīgintā cum pūgnātōribus cēpit, quindecim mīlia hostium
aut occīdit aut cēpit, mīlitem suum ingentī praedā
dītāvit. Et subācta Āfrica tunc fuisset, nisi quod tanta
famēs erat ut diūtius exercitus exspectāre nōn posset.
Cōnsulēs cum victricī classe redeuntēs circā Siciliam 25
naufragium passī sunt. Et tanta tempestās fuit ut ex quadringentīs
sexāgintā quattuor nāvibus tantum octōgintā servārī
potuerint; neque ūllō tempore tanta maritima tempestās
audīta est. Rōmānī tamen statim ducentās nāvēs reparāvērunt,
neque in aliquō animus hīs īnfrāctus fuit. 30
23. Cn. Servīlius Caepiō C. Semprōnius Blaesus cōnsulēs
cum ducentīs sexāgintā nāvibus ad Āfricam profectī sunt.
Aliquot cīvitātēs cēpērunt. Praedam ingentem redūcentēs
naufragium passī sunt. Itaque cum continuae calamitātēs
Rōmānīs[53] displicērent, dēcrēvit senātus ut ā maritimīs 5
proeliīs recēderētur et tantum sexāgintā nāvēs ad praesidium
Ītaliae salvae essent.
Battle of Panormus, 250 B.C.
24. L. Caeciliō Metellō C. Fūriō Placidō cōnsulibus Metellus
in Siciliā Āfrōrum ducem cum centum trīgintā elephantīs
et māgnīs cōpiīs venientem superāvit, vīgintī mīlia hostium 10
cecīdit, sex et vīgintī elephantōs cēpit, reliquōs errantēs
per Numidās, quōs in auxilium habēbat, conlēgit et Rōmam
dēdūxit ingentī pompā, cum elephantōrum numerus omnia
itinera complēret.
Regulus sent to Rome to solicit Peace, 250 B.C.
25. Post haec mala Karthāginiēnsēs Rēgulum ducem, 15
quem cēperant, petīvērunt ut Rōmam proficīscerētur et pācem
ā Rōmānīs obtinēret ac permūtātiōnem captīvōrum faceret.
Ille Rōmam cum vēnisset, inductus in senātum nihil quasi
Rōmānus ēgit dīxitque sē ex illā diē,[54] quā in potestātem
Āfrōrum vēnisset, Rōmānum esse dēsīsse. Itaque et uxōrem 20
ā complexū remōvit et senātuī suāsit nē pāx cum
Poenīs fieret; illōs enim frāctōs tot cāsibus spem nūllam
habēre; sē tantī[55] nōn esse, ut tot mīlia captīvōrum propter
ūnum sē et senem et paucōs, quī ex Rōmānīs captī[56] fuerant,
redderentur. Itaque obtinuit. Nam Āfrōs pācem petentēs
nūllus admīsit. Ipse Karthāginem rediit, offerentibusque
Rōmānīs ut eum Rōmae tenērent, negāvit sē in eā urbe
mānsūrum in quā, postquam Āfrīs servierat, dīgnitātem
honestī cīvis habēre nōn posset. Regressus igitur ad Āfricam 5
omnibus suppliciīs exstinctus est.
Publius Claudius defeated near Drepana, 249 B.C.
26. P. Claudiō Pulchrō L. Iūniō cōnsulibus Claudius
contrā auspicia pūgnāvit et ā Karthāginiēnsibus victus est.
Nam ex ducentīs et vīgintī nāvibus cum trīgintā fūgit,
nōnāgintā cum pūgnātōribus captae sunt, dēmersae cēterae. 10
Alius quoque cōnsul naufragiō classem āmīsit, exercitum
tamen salvum habuit, quia vīcīna lītora erant.
Battle of Lilybaeum, 242 B.C. Battle of the Aegates Islands and End of the War, 241 B.C.
27. C. Lutātiō Catulō A. Postumiō Albīnō cōnsulibus, annō
bellī Pūnicī vīcēsimō et tertiō Catulō bellum contrā Āfrōs
commissum est. Profectus est cum trecentīs nāvibus in 15
Siciliam; Āfrī contrā ipsum quadringentās parāvērunt.
Numquam in marī tantīs cōpiīs pūgnātum est. Lutātius
Catulus nāvem aeger ascendit; vulnerātus enim in pūgnā
superiōre fuerat. Contrā Lilybaeum, cīvitātem Siciliae,
pūgnātum est ingentī virtūte Rōmānōrum. Nam LXIII 20
Karthāginiēnsium nāvēs captae sunt, CXXV dēmersae, XXXII
mīlia hostium capta, XIII mīlia occīsa, īnfīnītum aurī, argentī,
praedae in potestātem Rōmānōrum redāctum. Ex
classe Rōmānā XII nāvēs dēmersae. Pūgnātum est VI Īdūs
Mārtiās. Statim pācem Karthāginiēnsēs petīvērunt tribūtaque 25
est hīs pāx. Captīvī Rōmānōrum quī tenēbantur ā
Karthāginiēnsibus redditī sunt. Etiam Karthāginiēnsēs
petīvērunt ut redimī eōs captīvōs licēret quōs ex Āfrīs
Rōmānī tenēbant. Senātus iussit sine pretiō eōs darī quī
in pūblicā cūstōdiā essent; quī autem ā prīvātīs tenērentur
ut pretiō dominīs redditō Karthāginem redīrent atque id
pretium ex fiscō magis quam ā Karthāginiēnsibus solverētur. 5
28. Q. Lutātius A. Mānlius cōnsulēs creātī bellum Faliscīs
intulērunt, quae cīvitās Ītaliae opulenta quondam fuit.
Quod ambō cōnsulēs intrā sex diēs, quam vēnerant, trānsēgērunt
XV mīlibus hostium caesīs, cēterīs pāce concessā,
agrō tamen ex medietāte sublātō. 10
LIBER TERTIUS
From the End of the First to the End of the Second Punic War, 241-201 B.C.
1. Fīnītō igitur Pūnicō bellō, quod per XXIII annōs trāctum
est, Rōmānī iam clārissimā glōriā nōtī lēgātōs ad Ptolemaeum,
Aegyptī rēgem, mīsērunt auxilia prōmittentēs, quia
rēx Syriae Antiochus bellum eī intulerat. Ille grātiās
Rōmānīs ēgit, auxilia nōn accēpit. Iam enim fuerat pūgna 15
trānsācta. Eōdem tempore potentissimus rēx Siciliae Hierō
Rōmam vēnit ad lūdōs spectandōs[57] et ducenta mīlia modiōrum[58]
trīticī populō dōnum exhibuit.
Sardinia taken by the Romans, 238 B.C.
2. L. Cornēliō Lentulō Fulviō Flaccō cōnsulibus, quibus
Hierō Rōmam vēnerat, etiam contrā Ligurēs intrā Ītaliam 20
bellum gestum est et dē hīs triumphātum. Karthāginiēnsēs
tamen bellum reparāre temptābant, Sardiniēnsēs, quī ex
condiciōne pācis Rōmānīs pārēre dēbēbant, ad rebellandum[59]
impellentēs. Vēnit tamen Rōmam lēgātiō Karthāginiēnsium
et pācem impetrāvit.
3. T. Mānliō Torquātō C. Atīliō Bulcō cōnsulibus dē 5
Sardīs triumphātum est, et pāce omnibus locīs factā Rōmānī
nūllum bellum habuērunt, quod hīs post Rōmam conditam
semel tantum Numā Pompiliō rēgnante contigerat.
War with the Illyrians, 229 B.C.
4. L. Postumius Albīnus Cn. Fulvius Centumalus cōnsulēs
bellum contrā Īllyriōs gessērunt et multīs cīvitātibus captīs 10
etiam rēgēs in dēditiōnem accēpērunt. Ac tum prīmum ex
Īllyriīs triumphātum est.
Invasion of the Gauls, 225 B.C.
5. L. Aemiliō cōnsule ingentēs Gallōrum cōpiae Alpēs trānsiērunt.
Sed prō Rōmānīs tōta Ītalia cōnsēnsit, trāditumque
est ā Fabiō historicō, quī eī bellō interfuit, DCCC mīlia 15
hominum parāta ad id bellum fuisse. Sed rēs per cōnsulem
tantum prōsperē gesta est. XL mīlia hostium interfecta
sunt et triumphus Aemiliō dēcrētus.
6. Aliquot deinde annīs post contrā Gallōs intrā Ītaliam
pūgnātum est, fīnītumque bellum M. Claudiō Mārcellō et 20
Cn. Cornēliō Scīpiōne cōnsulibus. Tum Mārcellus cum[60]
parvā manū equitum dīmicāvit et rēgem Gallōrum, Viridomarum
nōmine, manū suā occīdit. Posteā cum conlēgā
ingentēs cōpiās Gallōrum perēmit, Mediōlānum expūgnāvit,
grandem praedam Rōmam pertulit. Ac triumphāns Mārcellus 25
spolia Gallī stīpitī imposita umerīs suīs vexit.
Second Punic War begun, 218 B.C.
7. M. Minuciō Rūfō P. Cornēliō cōnsulibus Histrīs bellum
inlātum est, quia latrōcinātī nāvibus Rōmānōrum fuerant,
quae frūmenta exhibēbant, perdomitīque sunt omnēs. Eōdem
annō bellum Pūnicum secundum Rōmānīs inlātum est per
Hannibalem, Karthāginiēnsium ducem, quī Saguntum, Hispāniae 5
cīvitātem Rōmānīs[61] amīcam, oppūgnāre aggressus
est, annum agēns vīcēsimum aetātis, cōpiīs congregātīs CL
mīlium. Huic Rōmānī per lēgātōs dēnūntiāvērunt ut bellō
abstinēret. Is lēgātōs admittere nōluit. Rōmānī etiam
Karthāginem mīsērunt, ut mandārētur Hannibalī[62] nē bellum 10
contrā sociōs populī Rōmānī gereret. Dūra respōnsa ā
Karthāginiēnsibus data sunt. Saguntīnī intereā famē victī
sunt, captīque ab Hannibale ultimīs poenīs adficiuntur.
Bellum Karthāginiēnsibus indictum est.
Hannibal crosses the Alps.
8. Tum P. Cornēlius Scīpiō cum exercitū in Hispāniam 15
profectus est, Ti. Semprōnius in Siciliam. Hannibal relīctō
in Hispāniā frātre Hasdrubale Pȳrēnaeum trānsiit. Alpēs,
adhūc eā parte[63] inviās, sibi patefēcit. Trāditur ad Ītaliam
LXXX mīlia peditum, X mīlia equitum, septem et XXX elephantōs
addūxisse. Intereā multī Ligurēs et Gallī Hannibalī 20
sē coniūnxērunt. Semprōnius Gracchus cognitō ad Ītaliam
Hannibalis adventū ex Siciliā exercitum Arīminum trāiēcit.
Battle of the Trebia, 218 B.C. Battle of Trasumenus, 217 B.C.
9. P. Cornēlius Scīpiō Hannibalī prīmus occurrit. Commissō
proeliō, fugātīs suīs ipse vulnerātus in castra rediit.
Semprōnius Gracchus et ipse cōnflīgit apud Trebiam amnem.
Is quoque vincitur. Hannibalī multī sē in Ītaliā dēdidērunt.
Inde ad Tusciam veniēns Hannibal Flāminiō cōnsulī occurrit.
Ipsum Flāminium interēmit; Rōmānōrum XXV mīlia
caesa sunt, cēterī diffūgērunt. Missus adversus Hannibalem 5
posteā ā Rōmānīs Q. Fabius Māximus. Is eum differendō[64]
pūgnam ab impetū frēgit, mox inventā occāsiōne vīcit.
Battle of Cannae, 216 B.C.
10. Quīngentēsimō et quadrāgēsimō annō ā conditā urbe
L. Aemilius Paulus P. Terentius Varrō contrā Hannibalem
mittuntur Fabiōque succēdunt, quī abiēns ambō cōnsulēs 10
monuit ut Hannibalem, callidum et impatientem ducem,
nōn aliter vincerent quam proelium differendō.[64] Vērum
cum impatientiā Varrōnis cōnsulis contrādīcente alterō cōnsule
apud vīcum, quī Cannae appellātur, in Āpūliā pūgnātum
esset, ambō cōnsulēs ab Hannibale vincuntur. In eā 15
pūgnā tria mīlia Āfrōrum pereunt; māgna pars dē exercitū
Hannibalis sauciātur. Nūllō tamen proeliō Pūnicō bellō
Rōmānī gravius acceptī sunt. Periit enim in eō cōnsul
Aemilius Paulus, cōnsulārēs aut praetōriī XX, senātōrēs captī
aut occīsī XXX, nōbilēs virī CCC, mīlitum XL mīlia, equitum 20
III mīlia et quīngentī. In quibus malīs nēmō tamen Rōmānōrum
pācis mentiōnem habēre dīgnātus est. Servī, quod
numquam ante, manūmissī et mīlitēs factī sunt.
War in Spain, 218 B.C.
11. Post eam pūgnam multae Ītaliae cīvitātēs, quae Rōmānīs
pāruerant, sē ad Hannibalem trānstulērunt. Hannibal 25
Rōmānīs obtulit ut captīvōs redimerent, respōnsumque est ā
senātū eōs cīvēs nōn esse necessāriōs quī, cum armātī essent,
capī potuissent. Ille omnēs posteā variīs suppliciīs interfēcit
et trēs modiōs ānulōrum aureōrum Karthāginem mīsit,
quōs ex manibus equitum Rōmānōrum, senātōrum et mīlitum
dētrāxerat. Intereā in Hispāniā, ubi frāter Hannibalis 5
Hasdrubal remānserat cum māgnō exercitū, ut eam tōtam
Āfrīs[65] subigeret, ā duōbus Scīpiōnibus, Rōmānīs ducibus,
vincitur. Perdit in pūgnā XXXV mīlia hominum; ex hīs
capiuntur X mīlia, occīduntur XXV mīlia. Mittuntur eī ā
Karthāginiēnsibus ad reparandās vīrēs XII mīlia peditum, 10
IV mīlia equitum, XX elephantī.
Battle near Nola, 215 B.C.
12. Annō quārtō postquam ad Ītaliam Hannibal vēnit,
M. Claudius Mārcellus cōnsul apud Nōlam, cīvitātem Campāniae,
contrā Hannibalem bene pūgnāvit. Hannibal multās
cīvitātēs Rōmānōrum per Āpūliam, Calābriam, Bruttiōs occupāvit. 15
Quō tempore etiam rēx Macedoniae Philippus ad eum
lēgātōs mīsit, prōmittēns auxilia contrā Rōmānōs sub hāc
condiciōne, ut dēlētīs Rōmānīs ipse quoque contrā Graecōs
ab Hannibale auxilia acciperet. Captīs igitur lēgātīs Philippī
et rē cognitā Rōmānī in Macedoniam M. Valerium Laevīnum 20
īre iussērunt, in Sardiniam T. Mānlium Torquātum prōcōnsulem.
Nam etiam ea sollicitāta ab Hannibale Rōmānōs
dēseruerat.
13. Ita ūnō tempore quattuor locīs pūgnābātur: in Ītaliā
contrā Hannibalem, in Hispāniīs contrā frātrem ēius 25
Hasdrubalem, in Macedoniā contrā Philippum, in Sardinia contrā
Sardōs et alterum Hasdrubalem Karthāginiēnsem. Is ā
T. Mānliō prōcōnsule, quī ad Sardiniam missus fuerat, vīvus
est captus, occīsa duodecim mīlia, captī cum eō mīlle
quīngentī, et ā Rōmānīs Sardinia subācta. Mānlius victōr
captīvōs et Hasdrubalem Rōmam reportāvit. Intereā
etiam Philippus ā Laevīnō in Macedoniā vincitur et in
Hispāniā ab Scīpiōnibus Hasdrubal et Māgō, tertius frāter 5
Hannibalis.
Campaign in Sicily, 214-210 B.C.
14. Decimō annō[66] postquam Hannibal in Ītaliam vēnerat,
P. Sulpiciō Cn. Fulviō cōnsulibus Hannibal ūsque ad quārtum
mīliārium urbis accessit, equitēs ēius ūsque ad portam.
Mox cōnsulum[67] cum exercitū venientium metū[68] Hannibal 10
ad Campāniam sē recēpit. In Hispāniā ā frātre ēius Hasdrubale
ambō Scīpiōnēs, quī per multōs annōs vīctōrēs
fuerant, interficiuntur, exercitus tamen integer mānsit; cāsū
enim magis erant quam virtūte dēceptī. Quō tempore etiam
ā cōnsule Mārcello Siciliae māgna pars capta est, quam 15
tenēre Āfrī coeperant, et nōbilissima urbs Syrācūsāna;
praeda ingēns Rōmam perlāta est. Laevīnus in Macedoniā
cum Philippō et multīs Graeciae populīs et rēge Asiae Attalō
amīcitiam fēcit, et ad Siciliam profectus Hannōnem quendam,
Āfrōrum ducem, apud Agrigentum cīvitātem cum ipsō 20
oppidō cēpit eumque Rōmam cum captīvīs nōbilissimīs mīsit.
XL cīvitātēs in dēditiōnem accēpit, XXVI expūgnāvit. Ita
omnis Sicilia recepta est; ingentī glōriā[69] Rōmam regressus
est. Hannibal in Ītaliā Cn. Fulvium cōnsulem subitō
aggressus cum octō mīlibus hominum interfēcit. 25
War in Spain, 210-206 B.C.
15. Intereā ad Hispāniās, ubi occīsīs duōbus Scīpiōnibus
nūllus Rōmānus dux erat, P. Cornēlius Scīpiō mittitur,
fīlius P. Scīpiōnis, quī ibīdem bellum gesserat, annōs nātus
quattuor et vīgintī, vir Rōmānōrum omnium et suā aetāte
et posteriōre tempore ferē prīmus. Is Karthāginem Hispāniae 5
capit, in quā omne aurum, argentum et bellī apparātum
Āfrī habēbant, nōbilissimōs quoque obsidēs, quōs ab Hispānīs
accēperant. Māgōnem etiam, frātrem Hannibalis,
ibīdem capit, quem Rōmam cum aliīs mittit. Rōmae[70] ingēns
laetitia post hunc nūntium fuit. Scīpiō Hispānōrum obsidēs 10
parentibus reddidit; quārē omnēs ferē Hispānī ūnō
animō ad eum trānsiērunt. Post quae Hasdrubalem, Hannibalis
frātrem, victum[71] fugat et praedam māximam capit.
Recapture of Tarentum, 209 B.C.
16. Intereā in Ītaliā cōnsul Q. Fabius Māximus Tarentum
recēpit, in quā ingentēs cōpiae Hannibalis erant. Ibi etiam 15
ducem Hannibalis Carthalōnem occīdit, XXV mīlia hominum
cāptīvōrum vēndidit, praedam mīlitibus dispertīvit, pecūniam
hominum vēnditōrum ad fiscum rettulit. Tum multae
cīvitātēs Rōmānōrum, quae ad Hannibalem trānsierant
prius, rūrsus sē Fabiō Māximō dēdidērunt. Īnsequentī 20
annō Scīpiō in Hispāniā ēgregiās rēs ēgit et per sē et per
frātrem suum L. Scīpiōnem; LXX cīvitātēs recēpērunt. In
Ītaliā tamen male pūgnātum est. Nam Claudius Mārcellus
cōnsul ab Hannibale occīsus est.
17. Tertiō annō postquam Scīpiō ad Hispāniās profectus 25
fuerat, rūrsus rēs inclitās gerit. Rēgem Hispāniārum māgnō
proeliō victum in amīcitiam accēpit et prīmus omnium ā
victō obsidēs nōn poposcit.
Battle of Metaurus, 207 B.C.
18. Dēspērāns Hannibal Hispāniās contrā Scīpiōnem diūtius
posse retinērī, frātrem suum Hasdrubalem ad Ītaliam
cum omnibus cōpiīs ēvocāvit. Is, veniēns eōdem itinere[72] quō 5
etiam Hannibal vēnerat, ā cōnsulibus Ap. Claudiō Nerōne
et M. Līviō Salīnātōre apud Sēnam, Pīcēnī cīvitātem, in
īnsidiās compositās incidit. Strēnuē tamen pūgnāns occīsus
est; ingentēs ēius cōpiae captae aut interfectae sunt, māgnum
pondus aurī atque argentī Rōmam relātum est. Post 10
haec Hannibal diffīdere iam dē bellī coepit ēventū. Rōmānīs
ingēns animus accessit; itaque et ipsī ēvocāvērunt ex
Hispāniā P. Cornēlium Scīpiōnem. Is Rōmam cum ingentī
glōriā vēnit.
19. Q. Caeciliō L. Valeriō cōnsulibus omnēs cīvitātēs, quae 15
in Bruttiīs ab Hannibale tenēbantur, Rōmānīs sē trādidērunt.
Scipio crosses into Africa, 204 B.C.
20. Annō quārtō decimō posteāquam in Ītaliam Hannibal
vēnerat, Scīpiō, quī multa bene in Hispāniā ēgerat, cōnsul
est factus et in Āfricam missus. Cuī virō[73] dīvīnum quiddam
inesse exīstimābātur, adeō ut putārētur etiam cum nūminibus 20
habēre sermōnem. Is in Āfricā contrā Hannōnem,
ducem Āfrōrum, pūgnat; exercitum ēius interficit. Secundō
proeliō castra capit cum quattuor mīlibus et quīngentīs
mīlitibus, XI mīlibus occīsīs. Syphācem, Numidiae
rēgem, quī sē Āfrīs coniūnxerat, capit et castra ēius invādit. 25
Syphāx cum nōbilissimīs Numidīs et īnfīnītīs spoliīs Rōmam
ā Scīpiōne mittitur. Quā rē audītā omnis ferē Ītalia
Hannibalem dēserit. Ipse ā Karthāginiēnsibus redīre in
Āfricam iubētur, quam Scīpiō vāstābat.
Efforts for Peace.
21. Ita annō septimō decimō ab Hannibale Ītalia līberāta
est. Lēgātī Karthāginiēnsium pācem ā Scīpiōne petīvērunt; 5
ab eō ad senātum Rōmam missī sunt. Quadrāgintā et quīnque
diēbus hīs indūtiae datae sunt, quoūsque īre Rōmam et
regredī possent[74]; et trīgintā mīlia pondō argentī ab hīs
accepta sunt. Senātus ex arbitriō Scīpiōnis pācem iussit
cum Karthāginiēnsibus fierī. Scīpiō hīs condiciōnibus 10
dedit: nē amplius quam trīgintā nāvēs habērent,[75] ut quīngenta
mīlia pondō argentī darent,[75] captīvōs et perfugās
redderent.[75]
22. Interim Hannibale veniente ad Āfricam pāx turbāta
est, multa hostīlia ab Āfrīs facta sunt. Lēgātī tamen eōrum 15
ex urbe venientēs ā Rōmānīs captī sunt, sed iubente Scīpiōne
dīmissī. Hannibal quoque frequentibus proeliīs victus ā
Scīpiōne petīt etiam ipse pācem. Cum ventum esset ad
conloquium, īsdem condiciōnibus data est quibus prius,
additīs quīngentīs mīlibus pondō argentī centum mīlibus 20
lībrārum propter novam perfidiam. Karthāginiēnsibus condiciōnēs
displicuērunt iussēruntque Hannibalem pūgnāre.
Īnfertur ā Scīpiōne et Masinissā, aliō rēge Numidārum, quī
amīcitiam cum Scīpiōne fēcerat, Karthāginī bellum. Hannibal
trēs explōrātōrēs ad Scīpiōnis castra mīsit, quōs captōs 25
Scīpiō circumdūcī per castra iussit ostendīque hīs tōtum
exercitum, mox etiam prandium darī dīmittīque, ut renūntiārent
Hannibalī quae apud Rōmānōs vīdissent.
Battle of Zama, 202 B.C. End of the Second Punic War, 201 B.C.
23. Intereā proelium ab utrōque duce īnstrūctum est, quāle
vix ūllā memoriā fuit, cum perītissimī virī cōpiās suās ad
bellum ēdūcerent. Scīpiō victor recēdit paene ipsō Hannibale
captō, quī prīmum cum multīs equitibus, deinde cum
vīgintī, postrēmō cum quattuor ēvāsit. Inventa in castrīs 5
Hannibalis argentī pondō vīgintī mīlia, aurī octōgintā, cētera
supellectilis cōpiōsa. Post id certāmen pāx cum Karthāginiēnsibus
facta est. Scīpiō Rōmam rediit, ingentī glōriā
triumphāvit atque Āfricānus ex eō appellārī coeptus est.
Fīnem accēpit secundum Pūnicum bellum post annum 10
nōnum decimum quam coeperat.
LIBER QUĀRTUS
From the End of the Second Punic War to the End of the War with Jugurtha, 201-106 B.C.
Second Macedonian War, 200-196 B.C.
1. Trānsāctō Pūnicō bellō secūtum est Macedonicum contrā
Philippum rēgem quīngentēsimō quīnquāgēsimō et prīmō
annō ab urbe conditā.
2. T. Quīntius Flāminīnus adversum
Philippum rēgem missus rem prōsperē gessit. Pāx eī data 15
est hīs lēgibus: nē Graeciae cīvitātibus, quās Rōmānī contrā
eum dēfenderant,[76] bellum īnferret, ut captīvōs et trānsfugās
redderet, quīnquāgintā sōlās nāvēs habēret, reliquās Rōmānīs
dederet, per annōs[77] decem quaterna mīlia pondō
argentī praestāret et obsidem daret fīlium suum Dēmētrium. 20
T. Quīntius etiam Lacedaemoniīs intulit bellum. Ducem
eōrum Nabidem vīcit et quibus voluit condiciōnibus in
fidem accēpit. Ingentī glōriā triumphāvit; dūxit ante currum
nōbilissimōs obsidēs, Dēmētrium, Philippī fīlium, et
Armenēn Nabidis. 5
Syro-Aetolian War, 192-189 B.C.
3. Trānsāctō bellō Macedonicō secūtum est Syriacum contrā
Antiochum rēgem P. Cornēliō Scīpiōne M. Aciliō Glabriōne
cōnsulibus. Huic Antiochō Hannibal sē iūnxerat, Karthāginem,
patriam suam, metū nē Rōmānīs trāderētur,[78] relinquēns.
M. Acilius Glabriō in Achaeā bene pūgnāvit. Castra 10
rēgis Antiochī nocturnā pūgnā capta sunt, ipse fugātus.
Philippō, quia contrā Antiochum Rōmānīs[79] fuisset auxiliō,[79]
fīlius Dēmētrius redditus est.
4. L. Cornēliō Scīpiōne et C. Laeliō cōnsulibus[80] Scīpiō
Āfricānus frātrī suō L. Cornēliō Scīpiōnī cōnsulī lēgātus 15
datus contrā Antiochum profectus est. Hannibal, quī cum
Antiochō erat, nāvālī proeliō[81] victus est. Ipse posteā
Antiochus circā Sipylum apud Māgnēsiam, Asiae cīvitātem,
ā cōnsule Cornēliō Scīpiōne ingentī proeliō[81] fūsus est.
Auxiliō fuit Rōmānīs in eā pūgnā Eumenēs, Attalī rēgis 20
frāter, quī Eumeniam in Phrygiā condidit. Quīnquāgintā
mīlia peditum, tria equitum eō certāmine ex parte rēgis
occīsa sunt. Tum rēx pācem petīt. Īsdem condiciōnibus
data est ā senātū, quamquam victō, quibus ante offerēbātur:
ut ex Eurōpā et Asiā recēderet atque intrā Taurum sē continēret, 25
decem mīlia talentōrum et vīgintī obsidēs praebēret,
Hannibalem, concitātōrem bellī, dēderet. Eumenī
rēgī dōnātae sunt ā senātū omnēs Asiae cīvitātēs, quās
Antiochus bellō perdiderat, et Rhodiīs, quī auxilium Rōmānīs
contrā rēgem Antiochum tulerant, multae urbēs
concessae sunt. Scīpiō Rōmam rediit, ingentī glōriā triumphāvit. 5
Nōmen et ipse ad imitātiōnem frātris Asiāgenis
accēpit, quia Asiam vīcerat, sīcutī frāter ipsīus propter
Āfricam domitam[82] Āfricānus appellābātur.
5. Sp. Postumiō Albīnō Q. Mārciō Philippō cōnsulibus
M. Fulvius dē Aetōlīs triumphāvit. Hannibal, quī, victō 10
Antiochō, nē Rōmānīs trāderētur ad Prūsiam, Bīthȳniae
rēgem, fūgerat, repetītus etiam ab eō est per T. Quīntium
Flāminīnum. Et cum trādendus[83] Rōmānīs esset, venēnum
bibit et apud Libyssam in fīnibus Nīcomēdēnsium sepultus
est. 15
Third Macedonian War, 176-168 B.C.
6. Philippō, rēge Macedoniae, mortuō, quī et adversum
Rōmānōs bellum gesserat et posteā Rōmānīs contrā Antiochum
auxilium tulerat, fīlius ēius Perseus in Macedoniā
rebellāvit ingentibus cōpiīs ad bellum parātīs. Nam adiūtōrēs
habēbat Cotyn, Thraciae rēgem, et rēgem Īllyricī, Gentium 20
nōmine.[84] Rōmānīs autem auxiliō erant Eumenēs,
Asiae rēx, Ariarātus Cappadociae, Antiochus Syriae, Ptolemaeus
Aegyptī, Masinissa Numidiae. Prūsiās autem Bīthȳniae,
quamquam sorōrem Perseī uxōrem habēret, utrīsque
sē aequum praebuit. Dux Rōmānōrum P. Licinius cōnsul 25
contrā Perseum missus est et ā rēge gravī proeliō victus.
Neque tamen Rōmānī, quamquam superātī, rēgī petentī
pācem praestāre voluērunt, nisi hīs condiciōnibus: ut sē
et suōs senātuī et populō Rōmānō dēderet.[85] Mox missus
contrā eum L. Aemilius Paulus cōnsul et in Īllyricum C.
Anicius praetor contrā Gentium. Sed Gentius facile ūnō
proeliō victus mox sē dēdidit. Māter ēius et uxor et duo
fīliī, frāter quoque simul in potestātem Rōmānōrum vēnērunt. 5
Ita bellō intrā XXX diēs perfectō ante cognitum est
Gentium victum quam coeptum bellum nūntiārētur.
Battle of Pydna, 168 B.C.
7. Cum Perseō autem Aemilius Paulus cōnsul III Nōnās
Septembrēs dīmicāvit vīcitque eum vīgintī mīlibus peditum
ēius occīsīs. Equitātus cum rēge integer fūgit. Rōmānōrum 10
centum mīlitēs āmissī sunt. Urbēs Macedoniae omnēs,
quās rēx tenuerat, Rōmānīs sē dēdidērunt; ipse rēx, cum
dēsererētur ab amīcīs, vēnit in Paulī potestātem. Sed
honōrem eī cōnsul nōn quasi victō habuit. Nam et volentem
ad pedēs sibi[86] cadere nōn permīsit et iūxtā sē in sellā 15
conlocāvit. Macedonibus et Īllyriīs hae lēgēs ā Rōmānīs datae:
ut līberī essent[85] et dīmidium eōrum tribūtōrum praestārent,[85]
quae rēgibus praestitissent, ut appārēret populum Rōmānum
prō aequitāte magis quam avāritiā dīmicāre. Itaque in conventū
īnfīnītōrum populōrum Paulus hōc prōnūntiāvit et 20
lēgātiōnēs multārum gentium, quae ad eum vēnerant, māgnificentissimē
convīviō pāvit, dīcēns ēiusdem hominis[87] esse
dēbēre et bellō vincere et convīviī apparātū ēlegantem esse.
Revolt in Epirus.
8. Mox septuāgintā cīvitātēs Ēpīrī, quae rebellārant, cēpit,
praedam mīlitibus distribuit. Rōmam ingentī pompā rediit 25
in nāvī Perseī, quae inūsitātae māgnitūdinis[88] fuisse trāditur,
adeō ut sedecim ordinēs dīcātur habuisse rēmōrum. Triumphāvit
autem māgnificentissimē in currū aureō cum duōbus
fīliīs utrōque latere astantibus. Ductī sunt ante currum
duo rēgis fīliī et ipse Perseus, XLV annōs nātus. Post eum 5
etiam Anicius dē Īllyriīs triumphāvit. Gentius cum frātre
et fīliīs ante currum ductus est. Ad hōc spectāculum rēgēs
multārum gentium Rōmam vēnērunt, inter aliōs etiam
Attalus atque Eumenēs, Asiae rēgēs, et Prūsiās Bīthȳniae.
Māgnō honōre exceptī sunt et permittente senātū dōna 10
quae attulerant in Capitōliō posuērunt. Prūsiās etiam
fīlium suum Nīcomēdēn senātuī commendāvit.
9. Īnsequentī annō L. Memmius in Lūsitāniā bene pūgnāvit.
Mārcellus posteā cōnsul rēs ibīdem prōsperās gessit.
Third Punic War, 149-146 B.C.
10. Tertium deinde bellum contrā Karthāginem suscipitur, 15
sexcentēsimō et alterō ab urbe conditā annō, L. Mānliō
Cēnsōrīnō et M. Mānīliō cōnsulibus, annō quīnquagēsimō
prīmō postquam secundum Pūnicum trānsāctum erat. Hī
profectī Karthāginem oppūgnāvērunt. Contrā eōs Hasdrubal,
dux Karthāginiēnsium, dīmicābat. Famea, dux alius, 20
equitātuī Karthāginiēnsium praeerat. Scīpiō tunc, Scīpiōnis
Āfricānī nepōs, tribūnus ibi mīlitābat. Hūius[89] apud omnēs
ingēns metus et reverentia erat. Nam et parātissimus ad
dīmicandum[90] et cōnsultissimus habēbātur. Itaque per eum
multa ā cōnsulibus prōsperē gesta sunt, neque quicquam 25
magis vel Hasdrubal vel Famea vītābant quam contrā eam
Rōmānōrum partem committere ubi Scīpiō dīmicāret.
11. Per idem tempus Masinissa, rēx Numidārum, per annōs
sexāgintā ferē amīcus populī Rōmānī, annō vītae nōnāgēsimō
septimō mortuus quadrāgintā quattuor fīliīs relīctīs
Scīpiōnem dīvīsōrem rēgnī inter fīliōs suōs esse iussit.
12. Cum igitur clārum Scīpiōnis nōmen esset, iuvenis adhūc 5
cōnsul est factus et contrā Karthāginem missus. Is eam
cēpit ac dīruit. Spolia ibi inventa, quae variārum cīvitātum
excidiīs[91] Karthāgō conlēgerat, et ōrnāmenta urbium cīvitātibus
Siciliae, Ītaliae, Āfricae reddidit, quae sua recognōscēbant.
Ita Karthāgō septingentēsimō annō, quam condita 10
erat, dēlēta est. Scīpiō nōmen quod avus ēius accēperat
meruit, scīlicet ut propter virtūtem etiam ipse Āfricānus
iūnior vocārētur.
13. Interim in Macedoniā quīdam Pseudophilippus arma
mōvit et Rōmānum praetōrem P. Iuventium contrā sē missum 15
ad interneciōnem vīcit. Post eum Q. Caecilius Metellus
dux ā Rōmānīs contrā Pseudophilippum missus est et
XXV mīlibus ēius occīsīs Macedoniam recēpit, ipsum etiam
Pseudophilippum in potestātem suam redēgit.
Destruction of Corinth, 146 B.C.
14. Corinthiīs quoque bellum indictum est, nōbilissimae 20
Graeciae cīvitātī, propter iniūriam lēgātōrum Rōmānōrum.
Hanc Mummius cōnsul cēpit et dīruit. Trēs igitur Rōmae
simul cēleberrimī triumphī fuērunt: Āfricānī ex Āfricā,
ante cūius currum ductus est Hasdrubal, Metellī ex Macedoniā,
cūius currum praecessit Andriscus, īdem quī et Pseudophilippus, 25
Mummī ex Corinthō, ante quem sīgna aēnea et
pīctae tabulae et alia urbis clārissimae ōrnāmenta praelāta
15. Iterum in Macedoniā Pseudopersēs, quī sē Perseī fīlium
esse dīcēbat, conlēctīs servitiīs rebellāvit et, cum
sēdecim mīlia armātōrum habēret, ā Tremelliō quaestōre
superātus est.
Celtiberian War, 154 B.C.
16. Eōdem tempore Metellus in Celtiberiā apud Hispānōs 5
rēs ēgregiās gessit. Successit eī Q. Pompēius. Nec multō[92]
post Q. quoque Caepiō ad idem bellum missus est, quod
quīdam Viriāthus contrā Rōmānōs in Lūsitāniā gerēbat.
Quō metū Viriāthus ā suīs interfectus est, cum quattuordecim
annīs Hispāniās adversus Rōmānōs mōvisset. Pāstor 10
prīmō fuit, mox latrōnum dux, postrēmō tantōs ad bellum
populōs concitāvit ut adsertor contrā Rōmānōs Hispāniae
putārētur. Et cum interfectōrēs ēius praemium ā Caepiōne
cōnsule peterent, respōnsum est numquam Rōmānīs placuisse
imperātōrēs ā suīs mīlitibus interficī. 15
Capture of Numantia, 133 B.C.
17. Q. Pompēius deinde cōnsul ā Numantīnīs, quae Hispāniae
cīvitās fuit opulentissima, superātus[93] pācem ignōbilem
fēcit. Post eum C. Hostīlius Mancīnus cōnsul iterum cum
Numantīnīs pācem fēcit īnfāmem, quam populus et senātus
iussit īnfringī atque ipsum Mancīnum hostibus trādī, ut in 20
illō, quem auctōrem foederis habēbant, iniūriam solūtī
foederis[94] vindicārent. Post tantam igitur ignōminiam, quā
ā Numantīnīs bis Rōmānī exercitūs fuerant subiugātī, P.
Scīpiō Āfricānus secundō cōnsul factus et ad Numantiam
missus est. Is prīmum mīlitem vitiōsum et ignāvum exercendō 25
magis quam pūniendō sine aliquā ācerbitāte corrēxit,
tum multās Hispāniae cīvitātēs partim cēpit, partim in
dēditiōnem accēpit, postrēmō ipsam Numantiam diū obsessam
famē confēcit et ā solō ēvertit, reliquam prōvinciam in
fidem accēpit. 5
18. Eōdem tempore Attalus, rēx Asiae, frāter Eumenis,
mortuus est hērēdemque populum Rōmānum relīquit. Ita
imperiō Rōmānō per testāmentum Asia accessit.
19. Mox etiam D. Iūnius Brūtus dē Callaecīs et Lūsitānīs