[[Índice]]

[[Índice]]

DICCIONARIO
ESPAÑOL-BISAYA,

COMPUESTO, CORREGIDO Y AUMENTADO POR EL
R. P. Fr. JUAN FÈLIS DE LA ENCARNACION,
Provincial que ha sido dos veces de Agustinos descalzos, de la provincia de S. Nicolàs de Tolentino, de Filipinas.

SEGUNDA EDICION.
CON SUPERIOR PERMISO.
Binondo:
Imprenta de MIGUEL SANCHEZ y CA.
1866.

[[Índice]]

Es propiedad de la Provincia.

[[Índice]]

AL LECTOR.

Persuadido, caro lector, que la publicacion de un Diccionario Bisaya-Español Cebuano únicamente podrà ser de utilidad á los sugetos que ya se hallasen impuestos en los primeros rudimentos del idioma bisaya, me propuse dar á la prensa otro cuyo estudio hiciese à los principiantes de algun modo mas suave y llevadero el trabajo que cuesta el aprendizaje. Este es el Diccionario Español-Bisaya de Cebú, por primera vez escrito é impreso; que ahora veràs reimpreso.

Nada resta que añadir à lo ya dicho en el prólogo y advertencias al espresado Diccionario Bisaya-Español, solo deberé advertirte que la estrellita, puesta con frecuencia en el presente libro, sirve para distinguir las diferentes acepciones de los términos. [[3]]

[[Índice]]

DICCIONARIO
ESPAÑOL-BISAYA.

[[Índice]]

A

Á, artículo de nombres propios. = Cang, can. * Artículo de nombres apelativos. = Sa. * Mí. = Canáco.

Á nosotros nosotras incluyendo á todos con quienes se habla. = Canáto. * Nosotros, excluyendo á algunos. = Canámo.

A tí. = Canímo.

A vosotros, vosotras. = Caníño.

[[Índice]]

AB

Abad y todo superior. = Ponóan.

Abadejo. = Toad toad.

Abadesa. = Ponóan sa mg̃a binócot, sa mg̃a monja.

Abadía. = Baláy convento ug mg̃a dona sa mg̃a monje, sa mg̃a Padre.

Abajo. = Sa silong, sa obos, sa ilálom.

Abalanzar, poner las balanzas del peso en fiel. = Tadong, bantang.

Abalanzarse, arrojarse, impeler. = Hamlag, damag, dasmag. * Con los brazos abientos. = Damhag, dasmag.

Abalorio de color de oro. = Samboláoan. * De diferentes calidades y figuras. = Malabóla.

Abanderado. = Ang magadála sa bandera.

Abandonar. = Bia, sagad ó paságad.

Abandono. = Pagcabía.

Abanicar. = Pagpáypay, pagapáyod.

Abanico. = Paypay, apáyod.

Abanto. = Langgam.

Abaratar. = Pagóbos ang bili, pagsáhol.

Abarcar con los manos. = Hogpong, pongpong. * Abrazando. = Paggácus, paghácgom; paggámal.

Abarquillado. = Haláoig sa calíng̃in.

Abarracarse. = Pagsílong sa mg̃a payág.

Abarragarse. V. [Amancebarse].

Abarrancadero. = Calonáng̃an, lonáng̃an, cayanáng̃an.

Abarrancarse. = Liguid, lonáng.

Abarrotar. = Pagponó sa mg̃a sooc.

Abastecer. = Paghátag, pagándam, pagtagána sa quinahánglan.

Abasto. = Pagcabáton sa mg̃a Calán-on.

Abatanar. = Pagbónal, paglígis sa mg̃a panápton.

Abatido. = Obos, oaláy polos, talamáyon.

Abatimiento. = Pagpaóbus sa bóot.

Abatir, abatirse. = Paóbus, pagpaóbos, obó, daog, padáog, pagtámay.

Abdicar. = Dilí, ayad.

Abeja. = Potiócan, lígoan.

Abejar. = Odlan, pagapóy-an sa mg̃a patiócan.

Abejarron. = Boyog, guiao, biao.

Abejarruco. = Langgam.

Abejon. = Laqui sa mg̃a potiócan, potiócan ng̃a laqui.

Abejonazo. = Boyog ng̃a dagcó.

Abejoncillo. = Boyog ng̃a diótay.

Abejorro. = Boyog, guiao, biao. [[3]]

Abejuno. = Canhic, canhig potiócan.

Abertura de boca ó dedos. = Sing̃í, guing̃i. * De camisa por el cuello. = Liab. * En tierra, tabla, pared, &c. = Bohó, bang̃ag, lotac, boong, gotang, goang. * De bolsillo ó manera. = Si-si, quisí.

Abierta puerta, ventana. = Inábli, inócab. * Llaga. = Binóca.

Abjurar. = Pagmatúod sa pagpanómpa, pagdíli sa pagpanómpa sa guitóg-an, sa guipamatúod ng̃a daan.

Ablandar. = Bonol, homoc, bon-og, lomo, comos. * Al obstinado, renitente. = Alam alam.

Abnegacion. = Pagdíli sa caogalíng̃on ng̃a pagbóot, sa cailíbgon.

Abnegar. = Idem.

Abobado. = Hong̃og, bong̃og, colang sa bóot, alang alang, colidó, magáan ug buot, miné.

Abochornar, hacer mucho calor. = Aling̃íi, alang̃áan, aling̃ása. * Causar á alguno vergüenza. = Olao.

Abofetear. = Sagpá, tagpá, sumbag. * De revés. = Tampalíng.

Abogado, letrado, protector, patron. = Tomalában, manlalában, mananábang.

Abogar. = Tabang, laban.

Abolir. = Pagóndang sa batásan.

Abollar. = Gopoc, yopoc, lópiac.

Abolladura. = Idem.

Abominable. = Tacós ng̃a pagadómtan, paglicáyan, dolómtan.

Abominar. = Domót, daot, lícay.

Abonanzar. = Pagsógor sa pagcalínao, paglínao.

Abonar. = Nagamaáyo, nagapacamaáyo, angcat.

Abordar una embarcacion á otra, ó chocar una con otra. = Bangga, sangca.

Aborrascarse el tíempo. = Onós, dag-om.

Aborrecer. = Domót.

Aborrecible. = Dolómtan, tacós ng̃a, pagadómtan.

Abortar. = Coha, tactac, tagas.

Abotonar. = Pagbotones, pig-got.

Aboyar embarcacion. = Pagpalayáo, pagpatáo, patáo, pagpatáob, pagpalutáo.

Abrasar, quemar. = Sonog, silab, daob, pasó.

Abrazadera. = Bacólong.

Abrazar, ceñir. = Halog, gacos. * Niño. = Cogos, codcod. * Copcop, sacom, acba, tamba.

Abreviar. = Dalí, lactod, daclit. * Nombre por cariño. = Dangga.

Abrigarse con ropa. = Colópo, tabon. * Abrazando á otro. = Copóy, gacos, halog. * Del viento el que navega ó cualquiera otro. = Salípod, salísip, salimbong.

Abrir puerta, &c. = Abli, ocab. * haciendo brecha. = Locab, longcab. * Boca ó lábios. = Ng̃a ng̃a, bang̃áng̃a, bong̃at.

Abrirse grano que se tuesta. = Biti. * Flor de árbol, &c., [[4]]capullo de algodon, &c., zurron de frutas, &c. = Bosoag, boscag, hathat, bocad, bongday.

Abrir cosa tapada, tinaja, caja, &c. = Bocas. * Los ojos. = Boca, matá, bolícat, boníhat; picat.

Abrirse alguno paso por alguna parte. = Bolhang.

Abrir algo por medio. = Si-si, sa-sa. * Animal por el lomo. = Bolhag. * Por la barriga. = Hibos, li-li, lili, dadas, di-di, si-si. En cebú, Abli, yasyas. * La mano, ó ropa, esteras, &c. = Boclad, ladlad. * Las piernas. = Bila, biláca. * Hinchazón, grano, &c. = Carlit, tosdic, cadlis. * El pez las agallas para respirar. = Hicab hicab, tocab tocab. * Muesca en palo, &c. = Sing̃it. * Agujero en pared, palo, &c. = Bohó, tihab, tohob. * La boca bostezando. = Hoyab, ling̃ábng̃ab. * La boca agonizando. = Ting̃á, ting-ab. * Algo por fuerza. = Ting̃ál, bing̃at.

Abrirse algo, rajarse, separarse. = Ganghal, sa-sa, pacas, booac, lotac, bitas.

Abrir cerradura ó candado. = Abli.

Abrirse herida. = Boca, boto, bosoang. * Rio, zanja, &c., tomar nueva dirreccion. = Bos-oang.

Abrir camino, sendero ó calzada. = Gahit, gahad.

Abrojo. = Tonoc, sapínit.

Abocharse. = Cao-it, sab-it.

Abroquelarse, cubrirse con el broquel. = Calásag, pagpang̃alásag, lipod, salípod.

Abrumarse con algun grave peso. = Daug sa cabóg-at.

Absit. = Simbacó.

Absolucion. = Pagdaláng̃in.

Absolutamente. = Gayód.

Absoluto. = Caogalíng̃on.

Absolver. = Tangtang, baoi, daláng̃in.

Absorver, empapar. = Soyop, yopyop.

Absorto. = Nating̃ála, nabólong.

Abstenerse, ayunar. = Poása, pogong, hayat.

Absterger, limpiar. = Pahid, nisnis, nosnos, hugas, quias. * Limpiar heridas. = Honal.

Abstraerse de los sentidos, enagenarse de las cosas sensibles. = Pagoalá sa boot, pagpógdao.

Abubilla. = Langgam.

Abuelo, abuela. = Apóhan. * Id. segundos. = Song̃áy. * Id. terceros. = Songcod, sogcod, apóhan sa tohod. * Id. cuartos. = Sayómag. * Abuelo, abuela, palabras de cariño. = Amba, yombo, ombo, inda.

Abultar alguna cosa. = Gántong, dagcong booc, gantóong.

Abundancia. = Pagcaábo, pagcadághan, pagcadasál.

Abundar algo. = Abo, dághan, dasál.

Aburrir, molestar. = Samoc, coti coti, toyo.

Aburujar. = Comot, gom-os.

Abusar. = Sagad, paságad, labí, hagálam.

Abyeccion. V. [Abatimiento].

Abyecto. V. [Abatido].

[[Índice]]

AC

Acá. = Dinhi, didi.

Acabable. = Holománon.

Acabado, perfecto. = Hingpit, human, tapus, obus, tibáoas, tiboas.

Acabalar. = Ponó, dogang, sompay, tongtong.

Acabamiento, fin. = Pagcatápus, pagcatibáoas, pagcahóman, catapúsan, pagcacámhan.

Acabar. V. [Acabado], [perfecto].

Acabildar, unir, juntar muchos pareceres en uno. = Ipon, tigom, tapoc, ang̃ay, oyon, tip-oc, pagóyon, paghiósa, pagáng̃ay. [[4]]

Acacia. = Cahoy ng̃a tolóncon.

Academia. = Escolahán, pagatón-an.

Acaecer. = Tabo, sodíl.

Acaecimiento. = Paghitábo, pagsodíl, pagcasodíl.

Acalenturarse. = Hilánat, init.

Acaloramiento. = Init, pagcaínit.

Acalorar. = Idem, pagínit.

Acallar á niños. = Ling̃ao, lipat.

Acallar consolando. = Lipay, sambag. * Aconsejando. = Sambag, tambag, alam alam, hinay.

Acamado, tenderse, estar echadas las mieses unas sobre otras. = Hapay, higda, calígad.

Acambayado. = Quinambáya, binóloc, binódcan, binadlísan.

Acanalar. = Quilot, silo. * Agua. = Sandayóng, dapit.

Acantilado, costa escarpada. = Pangpang, halálom ug pondo.

Acañonear, disparar cañones. = Bohi, lothang.

Acaramelado. = Quinadamélo.

Acardenalar. = Labod.

Acarrear por tierra. = Hacot, bala, yayong, goyod. * Por agua. = Sagib, ganoy, sabiag.

Acartonarse, ponerse flaco. = Nioang.

Acaso. = Cahá, cayhán, ayhan, cayhá.

Acatar. = Tahod, tahá.

Acaudalar, atesorar. = Pagtípig, pagtígom sa salapí, dagínot, pagsinacóan, paghicao.

Acaudillar, mandar á alguna porcion de gente. = Pagbóot, boot, sogo, mando, hopot.

Acceder, convenir en algo. = Oyon, ang̃ay, pagsábot.

Accesible. = Masáyon, padóol.

Accidente, enfermedad, accidentarse. = Bati, saquét, pogdao.

Accion. = Bohat.

Acecinar. = Tapa, bolad.

Aceite. = Lana.

Aceitera. = Lanáhan, lalánhan.

Aceitoso. = Lanáhon.

Acelerar. = Dalí, lagmit, dagmit, daclit.

Acemite. = Tictic, tahóp.

Acendrado, puro. = Olay, pinódga.

Acensuar. = Pagpaábang.

Acepillar. = Pagsepíyo, hínlo, paghánglas.

Aceptar lo que dan. = Daoat, caláoat. * Personas. = Pagpíli sa táuo, pagpalángga.

Acero. = Asero, icaláha.

Acérrimamente. = Oyámot, caáyo, gayód.

Acérrimo, vigoroso. = Cosgon, cosógon. * De tesón. = Dilí mabálhin, tinóod, sa minatóod.

Acertadamente. = Caáyo, sa toman, sa pagcatóltol, sa pagcaígo.

Acertado. = Maáyo, toman, batid, matoltólon, macaígo.

Acertar. = Toltol, himo. * El que dispara arma, fisga, flecha, palo, &c. = Igo, toltol, toon.

Acierto. = Pagcaígo, pagcatóltol, pagcatóon.

Aclamar. = Pagóyon, pagbóot, pagsábot, pang̃áng̃ay, pagbántog, pagíla. * Alabar. = Dayeg, dayao.

Aclarar, explicar. = Dayag, asoy, sayod, saisay. * El tiempo. = Linao, paoa. * La verdad. = Sosi, dayag, hayag.

Aclararse lo turbio. = Tin-ao. * Horizonte. = Banag banag, haoan, hayag. * El dia. = Magabóntag, magaaláman daman, maháyag háyag, magaadláuon.

Aclimatarse. = Ang̃ay, oyon.

Aclocarse, ponerse cluecas las gallinas. = Lomlon.

Acobardarse. = Hadloc, talao, tahap, tahá.

Acocear. = Tindac, sindol.

Acodar, estribar sobre el codo la cabeza. = Panampíling. [[5]]

Acoger, acogerse. = Dang̃op, tapon, panilong, pagquimalóoy.

Acometer. = Dosmog, hamlag, dasmag. * V. [Embestir].

Acometerse los gallos. = Laboc, sabong.

Acomodar. = Hosay, sohay, ang̃ay, hipus.

Acompañar. = Obán, coyog, boylog, nonót, opód. * Instrumentos músicos. = Doyog. * Por mar. = Abay.

Acongojar, oprimir. = Sáquet yogot, sobó, socó.

Aconsejar. = Sambag, tambag, todlo, toon.

Acontecer. = Tabo, sodil.

Acopiar, Reunir. = Tigom, hipos, tapoc, tip-oc, ipon.

Acoquinarse. = Talao, hadloc, copo copo.

Acorcharse. = Mala, oaláy lamí.

Acordar, determinar, resolver. = Buot, húna húna, sogo.

Acordarse del ausente. = Handom, hidlao, olad, hisgot. * Voces, uniformarlas, é instrumentos, templándolos. = Ang̃ay, doyog. * De cosas pasadas, tratando de ellas. = Hisgot.

Acorde, conforme, correspondiente, igual. = Ang̃ay, topóng, sama.

Acornar, dar cornadas. = Song̃ay, song̃ag.

Acorralar. = Abog, bilánggo.

Acortar. = Potol, lactod, halip-ot, cobos, colang, hayocong, otod.

Acosar siguiendo, persiguiendo á otro. = Apas, nonót, dalágan, lanat. * Causando molestias. = Logpit, daot, logos, bodlay.

Acostarse dos juntos, ó mas. = Dolog. * Dos ó mas, bajo una manta. = Cayab, son-od, son-ot, lomon. * Al lado de otro. = Obay. * Boca abajo. = Cobol, hapa. * Boca arriba. = Hayang, hoy-od. * El niño en su cuna. = Colan. * Las aves. = Holon, holop. * Cuadrúpedos. = Lobog, loco.

Acostarse. = Higda, ligad, calígar, loco.

Acostumbrarse. = Anad, hagálam, gaoi, basbas.

Acotar, amojonar. = Bong̃at, olot.

Acre. = Aslom, isog, saplod, aras, arat.

Acrecer, aumentarse algo. = Daghan, tobo, dogang, dagcó.

Acreditar. = Matúod, pagmatúod, tood.

Acreedor. = Hing̃otáng̃an.

Acribar. = Alíg-ig.

Acribillar. = Pagbohó, bohó, tabád, tadtad.

Acriminar. = Sombog, sang̃il.

Acrisolar. = Olay.

Acristianar. = Bonyag, boñag.

Acta. = Camatoódan ng̃a sinólat.

Actitud, postura. = Pagcabótang.

Activar, avivar, excitar. = Dalí, cogi, pagsingcámot.

Activo. = Macógi, madaling táuo, malágmit, madágmit.

Acto. = Buhat.

Actualmente. = Cadón.

Actuar. = Pagásoy, sayod.

Acuchillar. = Sontoc, tacbas, tigbas.

Acudir. = Tabo, tagbo, tambong, abot, dagia, goboc, dapó.

Acudir, ayudar. = Tabang, laban.

Acuerdo. = Inoyónan, guicaoyónan, guisabótan, sabot, oyon.

Acullá. = Didto, dito, did-on.

Acumular. = Tigom, tapoc, ting̃ób.

Acuoso. = Matóbig, tinóbig.

Acurrucarse. = Cuyúgpus, ticóngcong, copo copo.

Acusar. = Sumbong, habaló, tog-an.

Acusarse el que se confiesa. = Suguid, tug-an.

Acusar querellándose. = Saca, dato. * Falsamente. = Botang botang. * Dando en cara alguna cosa. = Boyboy. [[5]]

[[Índice]]

ACH

Achacar, imputar, echar la culpa. = Pagsáng̃il, sang̃il, tap-il. * Falsamente, con mentira. = Butang butang.

Achacoso. = Malúya loya, maloyáhon, dili macáscog, masaquéton, saquét.

Achaque, enfermedad. = Saquét. * Disculpa. = Balíbad, sang̃il.

Acharolado. = Sinao, hinlo.

Achicar, reducir á menos algo. = Diot, potol, copos. * Disminuir agua, sacándola. = Hinobig, limás.

Achiote. = Siótes.

Achulado. = Matístis, ang̃áyan, bayhónan, maníndot.

[[Índice]]

AD

Adagio. = Casangpotánan, sangpotánan.

Adalid. = Ponóan, mando, panogót, tagóna, magabóot, magasógo, pang̃ólo, maoóna.

Adamado. = Babayénon, binabáye.

Adecuar. = Ang̃ay, oyon, topóng.

Adefesio. = Polong ng̃a oaláy hingtóngdan, cahológan, cahonóng̃an.

Adelantado, atrevido. = Oaláy catahá, oálay pagtáhod, maísog, cásing casíng̃an.

Adelantar. = Ona, dalí. * Paga. = Bayad ng̃a daan, ona. * Dejando atrás á otro. = Bia.

Adelante hacerse. = Osoag, ídog. * Pasar. = Dayon, aguí.

Adelgazar. = Linis, sapsap, nipis, gamáy. * Metal, batirlo. = Bacbac.

Además. = Labot pa niána, niíni.

Adentellar, morder. = Paac.

Adentro. = Sa solód, dayon.

Aderezar, componer. = Hosay, sohay, hipos, ayo. dayan dayan. * La comida. = Guisal, tola, loto.

Adestrar. = Anad, tanód.

Adeudar. = Ótang.

Adherirse. = Oyon, obán.

Adicionar. = Dogang, sompay.

Adiestrar, enseñar, instruir. = Toon, todlo, asoy, sayod, tanód.

Adinerado. = Salapían, salapiánon, adonáhan.

Adivinanza, acertijo. = Tigmo.

Adivinar. = Tagna, toon, toltol.

Adivino. = Manalágna, magtatágna, tomalágna.

Adjudicar. = Hatag, pagangcon.

Adjunto, junto con otro. = Obán, ipon.

Administrar. = Hopot, bantay, boot, sogo.

Admirable. = Cating̃aláhan, hingbólng̃an.

Admirarse. = Ting̃ála, bolong.

Admitir. = Daoat, caláoat, pagpoyó, solód.

Adobo. = Inasín, inasínan, guinamós.

Adobar. = Gamós, dayoc.

Adolecer. = Saquít, bati.

Adonde. = Hain, saa, asa, dis-a, diin.

Adoptar. = Angcon, pagánac anac.

Adoptivo. = Inángcon, inánac.

Adorable. = Silingbáhon, talohódon.

Adorar. = Singba.

Adoratorio. = Singbahán, pagaampóan.

Adormecer. = Tolog tolog, docá.

Adornar. = Dayan dayan, hias, ayo.

Adorno. = Dayan dayan.

Adquirir. = Sapol, sadíli.

Adrede, adredemente. = Toyo, tinóyo.

Adular. = Olo olo, ibid ibid.

Adultear. = Sapao, haníb, sanib. [[6]]

Adúltero. = Mananápao.

Adulto. = Hamtong.

Adusto. = Bodong, ihaláson.

Advenedizo. = Lalín, sal-ot, domolóong.

Advenimiento. = Pagánhi, pagábot.

Adversario. = Aoay, batoc.

Adversidad. = Calisór, calisdánan, cayógot, casáquit, cagoolánan.

Advertido. = Batid, magatimáan, magtimaánon, mamatng̃ónon.

Advertir. = Matng̃on, timáan, pagtimáan, húna húna.

Adyacente. = Dool, Dapit, olót.

[[Índice]]

AE

Aechadero. = Pagaalig-ígan.