Lexicon Latinum
SEU
CORPUS PHRASEOLOGIÆ.
LEXICON LATINUM
seu a P. Franc. WAGNER, Societatis Jesu,
Universae Phraseologiae Corpus Congestum,
SECUNDIS CURIS A QUOPIAM EJUSDEM SOCIETATIS SALLUSTIANA, CÆSAREANA,
LIVIANA, CORNELIANA, ETC, PHRASEOLOGIIS LOCUPLETATUM,
CUI TRIPLEX ADDITUR INDEX:
ALTER VOCUM BARBARARUM, ALTER VOCUM QUÆ IN FORO MILITARI,
CIVILI SACROQUE OBTINENT, TERTIUS GALLICO-LATINUS.
Nova Editio
accuratissime recognita, aucta et de Germanica nunc primum
in Gallicam linguam translata a P. Aug. BORGNET,
ejusdem Societatis, in collegio Ambianensi magistro.
BRUGIS
MDCCCLXXVIII.
Préface de la nouvelle Edition.
En réimprimant ce livre, fameux en Allemagne au siècle dernier, notre unique but a été de rendre aux vrais amis des études latines un ouvrage destiné à développer la connaissance du latin. Nous avons voulu offrir aux professeurs et aux élèves, surtout à ces derniers, un manuel vraiment pratique, pour approfondir les beautés intimes de la langue qui “seule entre toutes les langues mortes, est véritablement ressuscitée, et qui UNE FOIS RESSUSCITÉE, NE MEURT PLUS!”[1]
Avant d’indiquer le plan du livre et la manière de s’en servir utilement, qu’il nous soit permis de rappeler en quelques mots les principaux actes de la vie de l’auteur.
François Wagner naquit à Wangen, en Souabe, le 14 août 1675. Il fut admis dans la Compagnie de Jésus au noviciat de Krems à l’âge de 15 ans. Après avoir terminé ses deux années d’épreuve, il enseigna pendant plus de 25 ans la rhétorique, dans les colléges de Krems, de Presbourg et de Tyrnau. Étant recteur du Séminaire de Vienne, il dirigea une congrégation et s’occupa de la composition de plusieurs ouvrages estimés. Il mourut à Vienne, le 8 février 1738, à l’âge de 62 ans.
Tels sont les détails que nous fournit sur cet homme illustre la Bibliothèque des écrivains de la Compagnie de Jésus. Le P. Jean Nép. Stœger, dans ses Scriptores Provinciæ Austriacæ Societatis Jesu, nous a transmis la liste complète des nombreux ouvrages écrits par le Père Wagner, qui tour à tour, s’occupant de rhétorique, de grammaire, de géographie, d’histoire, nous a laissé dans ces diverses branches des connaissances humaines, des traces remarquables de son esprit actif et pénétrant.
Notre but, dans cet avertissement, est de parler seulement de son Dictionnaire de Phraséologie. Mais laissons l’auteur lui-même nous raconter comment naquit ce livre, nous indiquer ce qu’il a voulu en le composant, et de quelle manière il est parvenu à mener à terme l’ouvrage que nous possédons.[2]
“Étant professeur des jeunes religieux qui recommençaient leurs humanités, le but de tous mes soins était d’accomplir le sage précepte du P. Jouvency, sans contredit le premier parmi nous dans la connaissance parfaite de la langue latine,” Patris Juvencii, harum litterarum hodie inter nos facile Principis. “Le premier travail du maître, dit celui-ci, sera de montrer à ses élèves le style le plus pur et de les aider à l’acquérir. Je recherchais donc ce que je pouvais offrir de mieux à ces jeunes gens, pour les conduire aussi promptement que sûrement à l’acquisition des trois grandes qualités de la langue latine, la propriété, l’élégance, l’abondance. Pour la propriété, outre les Thesaurus, je faisais étudier tous les jours à mes élèves pendant un quart d’heure le Flos Latinitatis du P. Pomey, et au bout de deux mois, je remarquais des fruits merveilleux, jam intra bimestre Latinum quid velut in herba efflorescere, non sine jucundo animi sensu animadverti. Pour l’élégance, Tursellini, Schorus, Dolet, Hadrianus étaient les maîtres que je leur faisais étudier et copier. Enfin, pour l’abondance, Manusius, Bucher et Schönsleder. Mais, bientôt, je m’aperçus que cette foule de livres inondaient leurs pupitres, qu’ils perdaient un temps précieux à rechercher, ici les adverbes, là les épithètes ou les synonymes, ailleurs les développements, et c’est alors que je résolus de réunir avec ordre et méthode, dans un seul ouvrage, le fruit des veilles de tous ces hommes illustres.”
C’est ainsi que naquit le Universæ Phraseologiæ corpus congestum. Il fut d’abord exclusivement composé de phrases et de tournures tirées de Cicéron, puis on y ajouta un petit nombre d’expressions appartenant aux grands auteurs du siècle d’or de la langue latine, Salluste, César, Tite-Live, Cornelius et quelques autres. Il faut remarquer que l’auteur ne cite pas toujours textuellement l’écrivain auquel il a emprunté sa citation, et c’est ce qui a empêché, dans cette édition, d’indiquer les sources, quoique nous puissions affirmer que nous avons vérifié presque toutes les citations au moyen de l’Apparatus de Nizzolius, de Forcellini et de Freund. Souvent il se contente de prendre la tournure et de l’appliquer au passage qu’il veut développer. Cependant, dans ce qui est rangé sous la rubrique Usus: les phrases qui servent à indiquer la Syntaxe particulière de chaque mot, sont empruntées textuellement à Cicéron et aux meilleurs auteurs du grand siècle. Souvent nous les avons rétablies et traduites, pour la plus grande utilité des élèves. “Leur lecture assidue, ajoute le P. Wagner, non-seulement donnera aux élèves les différentes significations d’un mot, mais encore leur prouvera que négliger d’en suivre la construction, c’est s’exposer à employer une tournure peu latine, “si quampiam atque ab his alienam construendi formulam adhibuerint Discipuli, fere in Idiotismum se impactos admoneantur.”
Mais il ne suffit pas d’avoir un bon livre, il faut savoir s’en servir; or, à première vue, il semble que l’usage de ce Dictionnaire ne soit pas accessible à tout le monde. Il est hors de doute, et l’expérience le prouve, que si l’on parvient à en saisir l’économie, si l’on en a, pour ainsi dire, la clef, on parviendra en peu de temps à faire de rapides progrès dans la connaissance de la langue latine. L’auteur en avait constaté l’efficacité, quand il nous dit: “Noveram adolescentes qui orationem struerent tam elegantem, ut in volvendo Cicerone, multos annos posuisse videri potuissent hujus artificii ignari. Inest et illud commodi quod ea, quæ aliena fuerant, multiplici usu sua faciant; quodque dicitur, in succum et sanguinem suum vertant.”
Pour cela, il ne faut pas puiser indistinctement dans ce livre, coudre ensemble, sans suite et sans liens, des membres de phrase, qui, pris individuellement, sont très latins, mais qui doivent être rapprochés avec goût et discrétion. L’enfant intelligent doit faire sans dictionnaire son discours, sa narration ou son thème; il doit, après avoir médité profondément son sujet, après l’avoir ordonné dans toutes ses parties, l’écrire dans un latin plus ou moins pur, plus ou moins élégant, selon sa force et sa capacité. Ce travail, le plus important sans contredit, étant terminé, il devra, avec l’aide du dictionnaire de Phraséologie, débarrasser son devoir, que nous pouvons supposer correct, de toutes les tournures françaises, des gallicismes, des mots peu latins, et de cent autres imperfections, auxquelles il trouvera un remède assuré dans ce volume, s’il sait s’en servir avec intelligence et discernement.
Montrons, par un exemple facile, la vraie manière d’user avec fruit de ce livre. C’est une lettre d’un fils à son père pour lui demander de l’argent, dans le but d’acheter des livres. Dans la première colonne, se trouve cette lettre dans le style d’un élève ordinaire de troisième; style simple et exempt de fautes contre les règles de la grammaire. Dans la seconde, la même lettre a été modifiée, rendue plus élégante au moyen du dictionnaire de Phraséologie. Du reste, les mots modifiés dans la première colonne sont soulignés, ce sont ceux-là qui doivent être l’objet du travail personnel de l’élève, quand il a jeté sur le papier les idées et qu’il veut donner à son style ce poli, cette perfection que demande la langue latine.
Scio equidem, te alioquin mei causa multos sumptus facere; ausus tamen sum, novam insuper gratiam petere. Suadet nobis magister, ut libros quos in schola explicat, coemeremus, spondetque, si eos domi legerimus, multum profecturos. Uti hactenus semper conatus sum, primo loco aut primis proximus esse, ita nihil tristius foret, quam si, ob hunc librorum defectum, priorem laudem amitterem et a discipulis contemnerer. Spero autem in causa tam æqua, te, ut fuisti, erga me liberalem fore.
Cognitum equidem habeo, multas alioquin impensas a te mei causa tolerari, id tamen mihi sumpsi, ut novam insuper gratiam etiam atque etiam a te contenderem. Auctor nobis fit magister, ut in coemendos eos libros, quos in schola nobis miro evolvit modo, pecuniæ aliquid collocaremus; fidemque suam obligat, fore ut, si eosdem domi etiam legendo contriverimus, magnos progressus faciamus. Uti hactenus nervis omnibus contendi, principem in schola locum vel primo proximum tenere, ita nihil tristitia majore me conficeret, atque si, ob hunc librorum defectum, priorum laudum jacturam facerem, et a condiscipulis despectui haberer. Spe autem ducor in causa tam æqua, fructus liberalitatis tuæ uberrimos, ut pervenere, ad me perventuros.
Après avoir souligné, dans mon devoir, les expressions qui me déplaisent, je cherche à les remplacer au moyen du dictionnaire de Phraséologie. Prenons, pour commencer, le verbe, scio; à cet article nous trouverons: compertum habeo, cognitum habeo, etc. Donc compertum vel cognitum equidem habeo multas alioquin impensas a te mei causa tolerari, en substituant ce verbe passif, forme essentiellement latine, au verbe facere, gallicisme français, dans le sens de facere sumptus, faire des dépenses. Nous remplacerons, toujours au moyen de la Phraséologie, ausus tamen sum par id tamen mihi sumpsi, et à la place du gallicisme petere gratiam, nous mettrons contendere gratiam. Avec le verbe sumpsi suivi du subjonctif, nous terminerons ainsi la période: Id tamen mihi sumpsi ut novam insuper gratiam etiam atque etiam a te contenderem. C’est ainsi que nous trouverons dans le Dictionnaire tous les autres changements à faire. Tantôt ce sera le substantif, tantôt l’adjectif, le verbe ou même les dérivés, qui seront l’objet des remarques de l’élève studieux, et il est évident que l’habitude prise de corriger ainsi, pendant une heure, un discours de deux pages, ne pourra manquer de produire, en peu de temps, des fruits merveilleux. L’enfant sera heureux de reconnaître dans son latin quelques unes de ces tournures qu’on lui a appris à admirer, et il fera des progrès rapides, s’il parvient à se garder contre l’écueil opposé, de vouloir tout farcir d’élégances plus ou moins bien employées “ne omnia Elegantiis farcire velit, sed ut condimentum parce inspergat et cum judicio, quo discernat quæ Phrasis, cui voci ejus sententiæ aptior sit.”
Mais, me dira-t-on peut-être, à quoi bon cet amas et d’élégances, de tours propres à la langue latine, qui ne peut servir qu’à tromper professeurs et élèves, à égarer même ces derniers dans une forêt d’expressions dont ils ne sont pas capables de sentir la justesse et la portée? Ce double reproche serait sérieux, s’il était fondé. Pourquoi, dirai-je à mon tour, recommander aux élèves de choisir les expressions, les tournures les plus latines? Pourquoi ces cahiers où l’on recueille, jour par jour, les phrases les plus saillantes, les tournures les plus autorisées de la langue de Cicéron? Pourquoi ces leçons apprises chaque jour? Pourquoi ces imitations quotidiennes du prince des écrivains latins? Peut-être sera-t-il difficile, dans les commencements de saisir toute la portée du livre que nous offrons de nouveau au public lettré, mais un peu d’expérience en montrera certainement l’utilité. Ce livre a pour lui la sanction des années, et notre époque, quoique moins enthousiaste de la langue latine que les siècles précédents, conserve cependant assez de grands et nobles esprits, pour qu’il soit inutile de prouver l’utilité de l’étude des belles-lettres pour la véritable formation de l’homme et du chrétien.
Nous ne pouvons terminer ce travail sans indiquer les améliorations apportées à cette première édition française.
Les textes ont été revus soigneusement d’après trois éditions différentes. Quand ils étaient obscurs ou écourtés, ils ont été rétablis dans leur intégrité au moyen de Forcellini, de Freund ou des originaux, et traduits en français. Pour plus de clarté, on a établi des différences de caractères, qui permettent de trouver rapidement ce qu’on recherche. Ainsi que dans tous les lexiques modernes, la quantité a été indiquée sur les mots, pour permettre aux élèves d’observer la règle si importante de l’accent tonique.
Trois Index complètent l’ouvrage: dans le premier, on a signalé les barbarismes les plus fréquents que peuvent commettre les élèves, et le mot latin qui les remplace. Le second est aussi curieux qu’instructif. Il rend une quantité de mots techniques et propres aux arts, aux sciences et à la jurisprudence.
Le troisième et le plus important est l’Index Gallico-Latinus. Les mots ont été placés par ordre alphabétique, en prenant le nom comme base du classement. Sous le nom sont placés les verbes, les adjectifs, les adverbes, et ainsi d’un seul coup-d’œil on voit les relations entre la langue française et la langue latine, les changements qui peuvent se produire dans la traduction du substantif, de l’adjectif et du verbe. Ce travail n’est pas un Dictionnaire français-latin; nous n’avons voulu faire qu’un Index, qui renvoyât au Corpus Phraseologiæ.
Puissent ces divers travaux, entrepris pour la plus grande gloire de DIEU, édités avec le plus grand soin, répondre au but que s’est proposé l’auteur en les composant! Puissent-ils être utiles aux maîtres et aux élèves, augmenter dans les cœurs des uns et des autres l’amour de la langue latine, et avec cet amour, le désir de défendre et de protéger toujours la gardienne et la protectrice du latin, Celle qui a tant fait pour le succès des bonnes études, l’Église de DIEU!
Amiens, École libre de la Providence, 23 mai 1878.
En la fête du bienheureux martyr André Bobola,
de la Compagnie de Jésus.
Aug. BORGNET, S. J.
[1] de Maistre, Du Pape.
[2] Voici, d’après les Auteurs de la Bibliothèque des Écrivains de la Compagnie de Jésus, Tome 3ᵉ, pages 1467, 1468 et 1469, (Louvain, MDCCCLXXVI) les principales éditions de l’ouvrage que nous offrons aujourd’hui au public:
Universæ Phraseologiæ corpus congestum. Augustæ Vindelicorum, 1718.—Ratisbonæ, 1740, 8ᵒ.
Universæ Phraseologiæ corpus congestum a P. Francisco Wagner, Societatis Jesu Sacerdote, secundis curis a quopiam ejusdem Societatis Sallustiana, Cæsareana, Liviana, Corneliana, etc., Phraseologiis locupletatum. Editio novissima, auctior et emendatior. Cum Privilegio Sacræ Cæsareæ Majestatis et Permissu Superiorum. Ratisbonæ, Sumptibus Emerici Felicis Baderi, A. P. C. N. MDCCXLV, 8ᵒ, pp. 816 à 2 col., sll. L’épître dédicatoire, signée par l’auteur, est en date du 20 février 1718. La concession à l’imprimeur est du 4 janvier 1738. A la fin on a joint: Latinitatis ars brevicula, seu syntaxis ornata, de tribus latinæ linguæ virtutibus, puritate, elegantia et copia, pp. 82. Index diffusior vocum barbararum vel minus elegantium, p. 1 à 48. Index Germanico-Latinus p. 49 à 96.—Même titre. Ratisbonæ, Sumptibus Emerici Felicis Baderi, A. P. C. N. MDCCLVIII, 8ᵒ, pp. 808, 80 et 85—Ibid. id. 1751, 8ᵒ.
Universæ Phraseologiæ Latinæ corpus congestum a P. Francisco Wagner, Societatis Jesu Sacerdote, secundis curis a quopiam ejusdem Societatis Sallustiana, Cæsareana, Liviana, Corneliana, etc., Phraseologiis ac denique Indice Verborum quæ in foro militari, civili sacroque obtinent, locupletatum. Editio Novissima, Auctior et Emendatior. Ratisbonæ et Viennæ, Sumptibus Emerici Felicis Baderi, 1760, 8ᵒ, pp. 808 à 2 col. sll. A la fin on a joint: Latinitatis ars brevicula, seu Syntaxis ornata, de tribus Latinæ linguæ virtutibus, puritate, elegantia et copia, pp. 80. Index diffusior vocum barbararum, aut minus elegantium, p. 1 à 48. Index vocum quæ in foro militari, civili, sacroque obtinent. Ex Iano, Noltenio, d’Aquino, Seyboldo, Strada, Maffejo, Galutio, etc., collectus, p. 49 à 74. Index Germanico-Latinus, p. 75 à 111, fin du volume.
P. Francisci Wagner Universa Phraseologia Latina. Ab eodem secundis curis Sallustiana, Cæsareana, Liviana, Corneliana, etc. Phraseologiis ac denique Indice Verborum quæ in foro militari, civili sacroque obtinent, locupletata et ad usum juventutis litterarum studiosæ accommodata. Editio novissima, auctior et emendatior. Augustæ Vindelicorum, Sumptibus Matthæi Rieger p. m. filiorum. MDCCXCII, 8ᵒ, pp. XVI à 896. A la fin: Latinitatis ars brevicula, etc., pp. 204.
Stœger dit: “Universæ.... Corpus auctum ab alio Sacerdote, S. J. Phraseologia Sallust. Cæsar. Liv. Cornel. etc., Augustæ Vindelicorum, 1801, 8ᵒ, et cum indice Viennæ, Geistinger, 1824, 8ᵒ.”
Fr. Wagner Universa Phraseologia Latina, edit. novissima, Schmidt, Viennæ et Tergesti, 1824, 8ᵒ.
Wagneri Universa Phraseologia Latina, aucta et emendata a Span. Viennæ, 1825.
Adjecta Phraseologia Germanico-Latina a P. Goldhagen, S. J. cum Indice Verborum in foro sacro, civili et militari obtinentium. Moguntiæ, 1751, 1766, 8ᵒ.
Wagner’s deutsch-lateinische Phraseologie, bearbeitet von Seibt, Prag. 1846.
Universa Phraseologia Latina adjecta lingua hungarico slavonica. Tyrnaviæ, 1775, 8ᵒ.
Franc. Wagneri Universæ Phraseologiæ corpus idiomate slavico locupletatum. Tyrnaviæ, 1750, 8ᵒ Par le P. B. Zambal, S. J.
Compendiaria methodus addiscendi tres præcipuas latinæ linguæ virtutes, Puritatem, Elegantiam et Copiam, in usum juventutis emendatæ latinitatis studiosæ proposita. Authore R. P. Francisco Wagner Societatis Jesu. Cum facultate superiorum. Dilingæ, Sumptibus Wilhelmi Hausen, anno 1735, 8ᵒ, pp. 96.
Supellex latinitatis ex Phraseologia Francisci Wagner, S. J. ad usum scholarum ejusdem Societatis collecta. Vilnæ, typ. Academ. S. J., 1751, 8ᵒ. (Editor est P. Fr. Bohomolec S. J., teste Ianocki.)—Idem, cum vocibus polonis. Calissii, typ. S. J., 1752, 12ᵒ.—Editio 2ᵃ Leopoli, typ. S. J., 1756, 8ᵒ, pp. 42, 377 et 54.—Vilnæ, typ. Academ. S. J., 1757, 12ᵒ.—Calissii, typ. S. J., 1772, 12ᵒ.
Supellex latinitatis ex Phraseologia, P. Fr. Wagner S. J., ad usum scholarum ejusdem Societatis collecta. Editio 2ᵃ correctior. Leopoli, typ. S. J., 1756, 8ᵒ, pp. 23 à 77 et 102.
Outre ces 24 éditions, nous en possédons deux autres. La première appartient à la bibliothèque de St Acheul: Universæ, etc... Corpus, demum linguis Hungarica, Germanica et Slavica locupletatum. Budæ, typis typographiæ Regiæ Univers. Hungaricæ, 1822, 8ᵒ, 2 vol. pp. 1524 à 83. L’autre, appartenant à la bibliothèque de l’École libre de la Providence, est un peu plus ancienne. C’est une réimpression de l’édition de 1792, faite chez Mathias Rieger, pp. XVI à 896; supp. 204. Augustæ Vindelicorum, MDCCC.
PRÆFATIO
AD
HUMANIORUM SCHOLARUM PROFESSORES.
Cum eorum, qui humaniores litteras repetebant, domesticæ scholæ præfectus fuissem, id propositum habebam maxime, et eo industriam omnem convertendam existimabam, ut P. Juvencii, harum litterarum hodie inter nos facile Principis, sapienti monito obtemperarem. Primus, ait ille, Magistri labor erit, Latinum stilum illis optimum demonstrare, et ut assequantur, adjuvare. Ergo putare mecum cœpi, quæ adjumenta offerrem præsentissima, queis viis Adolescentes non minus sciendi aviditate, quam ingenii præstantia, ad omnem hujus litteraturæ laudem paratissimos, ad Latinæ Linguæ Proprietatem, Elegantiam, Copiam quam celerrime commodissimeque perducerem.
Proprietatem ut condiscerent, hoc est, e barbarie vulgaris sermonis sordibusque emergerent, præter expositos barbararum vocum Indices multiplices, si quam vocem suspectam haberent, Thesaurum Latinitatis, seu Forum Romanum consulerent, jussi. Ex eodem præcipuorum verborum syntaxin usumque Latinitatis proprium ipse exscripsi: quo labore perfunctus admoneor a Collega, dudum id a P. Pomæio in suis Flosculis præstitum. Etsi dolerem actum me egisse, deque libello tam pervulgato ignorasse puderet, in eamdem tamen cum viro egregio cogitationem, methodum ac prope verba incidisse mihi gratulabar. Hos ergo flores transcribendos dedi meis; seposui quot diebus quartam horulæ partem, qua suscitandos pertentarem singulos, constitutumque ejus diei pensum de memoria repeterem; si qua adhærerent, explicabam; difficiliora paradigmatis illustrabam; et fiebat, ut quotidianæ scriptionis argumento fere aliquid inserere possent. Atque hisce scriptionis, auditionis, exercitationis industriis jam intra bimestre Latinum quid velut in herba efflorescere, non sine jucundo animi sensu animadverti.
Ut vero ad Elegantiam quoque perpolirentur, Tursellini particulas singulis, Shorum illis aut Doletum, Hadrianum aliis aut Goclenium, etc., ut copia erat, divisi, monuique, ne legerent duntaxat, sed lecta in chartam compendio referrent, quo memoriæ commendarent altius, quæ ab lectione sæpe, ut fit, minus intenta facile devolatura erant.
Ut Copiam cum elegantia combiberent, Manutium a Buchlero auctum, et Schönslederum præbui, quos altera quavis periodo inspicerent, quorum opibus ad ornatum varietatemque nec timide et liberaliter tantisper uterentur, dum usu non admodum diutino in jus suum assererent quæ aliena fuerant, abjectisque centonibus, de suo liberum quid et nativum contexerent; cogitarent autem præterea: hæc incipientium subsidia ad proritandum duntaxat, Latinoque aliquo sapore imbuendum Tironum palatum excogitata; cæterum germanæ Latinitatis spem omnem in assidua Ciceronis, bonorumque ex aurea ætate Auctorum lectione collocandum; hos tanta cura pervolvendos velut si nihil peractum paratumque accepissent a majoribus, sed unis ipsis eruenda forent, quæ ex his venis tantis conatibus egessere, quidquid hactenus fuit Phraseologorum.
Hæc agenti cum illud incommodum videbatur, quod tot libellorum, queis Discipulorum pluteos onerarem, turba mihi undeunde corradenda esset, tum quid iisdem, dum hinc Adverbia, Epitheta inde, etc., fastidiose commendicant, plurimum utilissimi temporis volvendo revolvendoque inaniter elaberetur. Hoc tædio ut levaremur utrinque, optare cœpi, esset aliquis, qui sparsas has operas, eademque apud diversos repetita in unum quoddam corpus conflandi consilium caperet. Tot jam exstare Criticorum, Grammaticorum, Phraseologorum Indices, Enchiridia, Gazophylacia, Thesauros, Elegantias observavi, ut felicem se reputare posset is, quem tantam, tam paratam materiam in unum volumen certo ordine ac methodo ædificandi animus incesseret; feliciores vero fore Discipulos, qui in magno viæ compendio progressiones tamen celeriores facerent, nec jam per rivulos concursare deberent, quos in unum fontem Vir adeo beneficus corrivasset.
Externis vero nostris scholasticis quam ejusmodi opera non opportuna modo, sed necessaria foret omnino! Ciceronem, Ciceronem ex alto suggestus Juvenibus inclamamus magistri, in hunc velut regulam omnisque Latinitatis exemplum respicere, hunc legere, imitari et scribere jubemus, sed iis juvenibus, quorum parti maximæ, præter fragmenta quædam suæ classis scholastico libro (quamquam et hunc quam pauci emant) inserta nullus domi Cicero; plurimis Terentii, Livii, Sallustii, etc. ipsa nomina peregrina, plerique, quid Nizzolius aut Forum Romanum hominis vel rei sint, perinde ut maragnonius quispiam ignorent. Et hos stimulis fodiemus? hos Latinos Ciceronianos effici volumus? qua autem ope, ad quem lydium lapidem suspectæ fidei voces explorent? barbaras secernant, melioribus commutent? unde colores, verasque pro adulterinis pigmentis elegantias petant? unde ad copiolam aliquam parandam vel Synonymiam exsugant? Huc certe flagitii vidi devenisse nonnullos, ut Epistolam, chriam, orationem scripturi in Synonymis, Gradibus ad Parnassum, etc. habitarent, qua re quid horribilius et ad corrumpendum stilum aptius excogitari possit? quod si opulentiores quidam filii familias circumfluant etiam natentque Ciceronibus, Terentiis, etc. quam pauci iis urantur igniculis, ut formulas inde, phrases, etc. in adversaria excerperent, justam animi contentionem ad exhaurienda principiorum ardua afferrent?
Eædem atque his majores difficultates, cum Poeticæ fores obsiderent, fuere qui Flavissas, Synonyma, Gradus ad Parnassum, etc., præclara adeo adjumenta elaborarent, ut brevi tempore Poeticum aliquem colorem inde caloremque trahere multos experiamur. Quid est igitur, quod nemo dum ad Oratoriam gradientibus de tali adminiculo de gradibus ad rostra gratificatus est? quid? quod optarunt hoc multi, nemo optantibus moram gessit? quid autem (aiebam), quin tute hanc spartam occupas, et lexicon aliquod Phraseologicum, aut quodvis demum nomen habeat, vel ipse conficis, vel si per temporis angustias excludaris, typum denique et summas lineas designas, quas tali provocatione commoti alii depingant denique et absolvant.
Consilii dubium duæ res magnopere retrahebant, magnitudo laboris et ignobilitas. Infida utebar parumque firma valetudine. Operosæ scholæ quotidianæ vacui utilisque temporis relinquebant minimum; et informaveram nonnulla, quorum Auctor minimum dici possem, cum e præsenti opere præter diligentis scribæ nomen nihil ad me rediturum cernerem. Titubantem Collega meus, externorum Rhetorum Magister, Vir et morum et Latinitatis purissimæ candore longe suavissimus, P. Gabriel Wimmert, iteratis identidem hortatibus in proposito retinuit, tantoque promptiorem habuit, quod ejusmodi, ut ego sum, hominum genus, ab omni fumo alienissimum esse, idque pro honestissimo ducere debet, si, magno quidem suo impendio, quæstu minimo, plurimorum commodis servire possit.
Re deliberata Phraseologos, quos nancisci poteram, omnes tres in classes partior; horum alii Proprietatem docerent, ut Niessii, Cellarii, Vossii, Vorstii, Borichii Commentarioli; alii Elegantiam præstarent, ut Hadrianus, Valla, Doletus, Tursellinus, Schorus, Fabri, etc., Copiam denique nonnulli suppeterent, quorum chorum Manutius duceret et Schönslederus. Horum, inquam, operas omnes in unum Corpus cogendas, eximenda, quæ apud singulos præcipua essent, atque sub unum conspectum objicienda constitui, ea tamen adjecta conditione, ut ne voluminis moles ita excresceret, quin ab juvenibus in scholam ad statas scriptiones comportari posset. Hanc vero, quam vides, methodum mihi descripsi:
I. Nizzolium equidem pro solo operis stravi, ejusdemque ordinem alphabeticum sum secutus, quin tamen iisdem me carceribus includerem, iisdem religionibus obligarem; neque enim in ea sum hæresi, ut vel Ciceronem de omnibus argumentis disputasse, aut non iisdem cum Vitruvio, Varrone, Livio, Cæsare, etc., si de iisdem rebus loqui voluisset, vocabulis usurum fuisse, existimem. Quare aliorum quoque ex aurea ætate Auctorum voces adjeci, asterisco notatas, ut ab Ciceronianis secernantur, non quod fugiendæ essent. Totus enim in ea sum sententia, juvenes intra hujus ætatis limites constringendos, et a Plinianis, Senecianis, etc. omnino abstinendos. Intelligent autem, quam hic vocem non repererint, nullum habere idoneum Auctorem: atque adeo meliore commutandam.
II. Vocabula nihilominus sacra et religiosa suis locis characterum forma diversa intexui, eademque e Pontano, quo nemo melius christiane simul et Latine loqui docet, Tympii opera collectis observationibus illustravi.
III. Per illud Cf. confer, passim, qua eundum esset, præsignavi.
IV. Synonyma, ut in Nizzolio sunt, simpliciter adscripsi.
V. Contraria signo )( notata, ut quæ se ipsis offerrent, non erat, ut multa vestigatione conquirerem.
VI. Vocum, quas fere pro idem significantibus usurpat vulgus, elegantiores vero haud paulum notionibus inter se differre observant, Differentias, e Laurentio Valla dedi aliquas, ac revera cœpi potius, et quid voluissem ostendi.
VII. Suam vocibus singulis syntaxim seu Usum peculiarem, sententiis formulisque lectissimis e Nizzolio, Pomæio, aliisque multo discrimine decerptis attexui, quarum iterata lectio cum alias utilitates afferret, tum si quampiam atque ab his alienam construendi formulam abhibuerint Discipuli, fere in Idiotismum se impactos admoneantur.
VIII. Vulgatiores barbarismos seu Idiotismos Syntaxi Latinæ locis quibusdam e Schoro, etc. subjeci; ut venia sit ingenue confitenti, ubi minimum oportebat, præparcus fui; nec enim solum demonstranda erat via, qua incederent; sed infames quotidianis erroribus scopuli detegendi, ut suæ barbariei identidem admonerentur juvenes.
IX. Ad Copiam seu Phraseologiam quod attinet, nempe operis partem principem, ac discentibus desideratissimam, primæ Editiones nonnisi collectas Roterodami, Manutii, quique omnibus præstat, Schönslederi Phrases, paulum ad Juvenum captum deflexas habuere. In præsens opera cujusdam Collegæ mei, et tædii vere decumani labore, accessere Liviana, Cæsareana, Corneliana, Sallustiana, cum Indice diffusiore vocum barbararum, alioque Tironibus admodum desiderato Gallico-Latino; Opusque evasit ejusmodi, ut detrahi nihil, addi perparum possit. Ab viri modestia obtinere non potui, ut suum de studiosa Juventute tam præclare meriti nomen adscribi pateretur.
Habetis hic humaniorum litterarum Professores, quo consilio primum cœptum sit Opus, et quantum ad ejus absolutionem recens accesserit. Si præterquam quid præstiterimus, quid insuper voluerimus, apud vos existimabitis, laboribus nostris, vestro vestrorumque commodo benevoli utemini, fruemini.
EXPLICATIONS DES SIGNES ET ABRÉVIATIONS.
Le caractère bréviaire antique est employé pour les phrases qui sont l’objet de l’article et qui ne doivent pas être imitées.
La parenthèse () renferme les expressions vulgaires.
* Indique que le mot n’est pas dans Cicéron, mais seulement dans Tite-Live, César ou Salluste.
)( Indique les contraires.
CORPUS PHRASEOLOGIÆ.
Ā. De. Syn. Ab, abs, de, ex, per. Usus: Ager a filio emptus; conductus a Censoribus. Libri per Duumviros aditi, les livres consultés par les Duumvirs. Clientelæ per Cæsarem comparatæ. Signif. 1. Motum de loco, de. Redeo a villa. 2. Servit tempori, depuis, dès. A puero, a prima adolescentia, dès l’enfance. 3. Notat causam, par suite de. Caput a sole dolet. Ab odio furit. 4. Patriam, patrie, origine. Græcus a Phocide. Principum a Lavinio liberi. 5. Viciniam, la proximité. Ab theatro venit. 6. (Cum abl. personæ), ejus domum, de la maison de. A patre, ab amico, a nobis redit. 7. Signif. per, au moyen de. Salus nobis a bonis allata est. 8. Post, après. A morte. A cœna. A prælio. 9. Pro, cum verbis: Sto, sum, dico, facio, A Senatu stat, il est du parti du Sénat. Hoc totum a me est, cela est tout entier en ma faveur. A nobis facit, il le fait pour nous. A reo dicit. 10. Contra, contre. A frigore, a sole se defendit. 11. Ex parte, du côté de. Ab Romanis tubæ cecinere. 12. Munus aut procurationem, la charge ou la fonction. A secretis. Ab epistolis Cæsari. A pedibus, messager. 13. Quod attinet ad, rapport. A memoria bene instructus. Firmus ab equitatu. Inops ab amicis. 14. (Ponitur pro) nomine alterius, pour, au nom de quelqu’un. A fratre, ab republica solvere.
ĂBACTUS, a, um, part. v. abigo. Chassé, détourné. Syn. Abductus, ablatus, dejectus, pulsus, expulsus, remotus, fugatus, actus, exactus. Usus: Abactus grex pecorum. Caius Magistratu abactus.
ĂBĀCUS, i, m. Buffet, crédence. Syn. Mensa structorum, vasorum receptaculum et ad usum, et ad pompam instructum. Usus: Abacos complures ornavit argento, auroque cælato.
ĂBĂLĬĒNĀTĬO, ōnis, f. Aliénation. Usus: Abalienatio est ejus rei, quæ mancipi est, aut traditio alteri nexu, aut in jure cessio.
ĂBĂLĬĒNĀTUS, a, um, part. v. abalieno. Rejeté, abandonné. Usus: 1. Abalienatum vectigal, revenu abandonné. 2. Éloigné. Abalienato esse animo, être hostile. 3. Privé. Abalienatus jure civium, privé du droit de cité.
ĂBĂLĬĒNO, as, avi, atum, are, a. Éloigner de soi ou d’un autre. Syn. Alieno, distraho, averto, disjungo, divello. )( Concilio. Adv. Celerrime, valde, vehementer. Usus: 1. Jus rei in aliquem transfero, transporter à un autre le droit que l’on a sur une chose. Vectigalia, agros populi vectigales, fundos, ædes abalienat. 2. Transl. Ad voluntates, éloigner de soi les cœurs. Studia hominum, judices a se, a sua causa abalienavit.
ĂBĂVUS, i, m. Trisaïeul, ancêtre. Usus: Jam duorum abavorum quam est illustre nomen. Epith. Omnium sapientissimus.
ABBĀS, tis, m. Abbé. Syn. Cœnobiarcha, Archimandrita, Monachorum Præfectus seu Antistes, Monasterii Præsul, Cœnobii Præses seu Moderator.
ABBĀTISSA, æ, f. Abbesse. Syn. Antistita sacrarum Virginum, Ascetriarum præfecta, Mater Maxima, Moderatrix dicatarum Deo Virginum, Parthenonis præses, Cœnobii Antistita.
ABDĬCĀTĬO, ōnis, f. Abdication. Usus: Amotus abdicatione dictaturæ terror.
ABDĬCO, as, avi, atum, are, a. Déshériter, renier, rejeter; se démettre d’une charge. Syn. Abjicio, rejicio, depono, exuo, privo, spolio. Phras. Abdica te honoribus; missos fac honores, laisse là les honneurs. Foro te subtrahe. Curiæ et honoribus multam vel longam salutem dicito. De provincia decede. Imperium depone. Magistratu abito, tutela, patrocinio, annonariæ rei procuratione te abdicato. De foro discede. Provinciam successori trade, concede. Civilibus abscede muneribus. A forensi strepitu te remove. Nuntium forensibus curis remitte. Delega provinciæ procurationem alteri. Usus: 1. Abdicare filium, generum, repousser, déshériter. 2. Magistratum ponere, se défaire d’une charge, abdiquer. Præturam, consulatum, vel se Prætura abdicare.
ABDĪCO, is, xi, ictum, icere, a. Rejeter. Augurale est verbum. )( Addicere. Usus: Aves abdixere tres partes vineæ, les augures interdirent trois portions d’une vigne.
ABDĬTUS, a, um, part. v. abdo. Caché. Syn. Latens, latitans, opacus, latebrosus, obscurus, secretus, arcanus. Adv. Penitus, penitissime, prorsus, plane. Phras. Locus abditus, ab arbitris liber, lieu sans témoins, remotus. Res abstrusa et a natura involuta; res magnis circumfusa tenebris. Usus: Abditi ac penetrales foci. Auri venæ penitus abditæ. Homo hic sensus, consilia, voluntates abditas gerit et retrusas, cacher ses sentiments, ses desseins, ses projets.
ABDO, is, idi, itum, ere, a. Cacher. Syn. Occulo, occulto, condo, abscondo, recondo, abstrudo, retrudo, tego, obtego, contego, velo, involvo, operio, celo. )( Pervulgo palam. Phras. Abdo me, je me cache. Conjicio me in latebram. In occulto me contineo. Committo me latebris. Conspectum fugio. Usus: Abdere se ex conspectu. Abdere se rus, in bibliothecam, in litteras, se plonger dans l’étude. Abdere se in scalarum tenebras vel tenebris, in scholarum pulveres. Abdere gladium sub vestem. Arte quadam stultitiam abdere, dissimuler sa folie. Cf. [Abscondo], [Tego].
ABDŎMĔN, ĭnis, n. Ventre. Syn. Venter. Epith. Turgens, insaturabile, inexpletum, obesum, unctum, pingue. Usus: Homo abdomini natus, gourmand. Abdomini inservire, indulgere, operam dare. Cf. [Pinguis].
ABDŪCO, is, xi, ctum, ere, a. Emmener. Syn. Amoveo, removeo, aufero, averto, abigo, tollo, abstraho. )( Adduco. Adv. Caute. Usus: Servum ab hero, discipulos a Præceptore, a Mario legiones, hominem a foro, rus, in latomias per vim abducere. Clavem de sera abducere, enlever une clé. 2. Transl. Ad intelligendi vim, concernant l’intelligence. Aciem mentis a consuetudine oculorum abducere, juger d’après l’intelligence, non d’après les yeux. Cognitionem a doloris sensu: animum a cognitione, commentatione, litteraria contentione, etc. abducere, se reposer d’une étude. 3. Ad voluntatis studia, concernant la volonté. Dabo operam, ut miserum a vitio, licentia, libidine, ira, turpi quæstu abducam, éloigner du vice. Respira, animum a molestiis, angoribus, sollicitudine, curis, negotiis, amicum ex acie (judiciis ac foro) abducito. Multos avaritia a fide, ab officio, a vero et honesto ad nequitiam etc. abduxit. Cave, ne fallaciis a veritate abducaris, abstraharis, avertaris, avoceris, abripiaris.
ĂBĔO, is, ivi vel abii, ĭtum, ire, n. S’en aller. Syn. Discedo, recedo, excedo, concedo, exeo, migro, egredior, proficiscor, facesso. )( Adeo, accedo, maneo. Adv. Longe, longius, parumper, plane, intra, peregre, obviam, isthuc, hinc, illinc, isthinc, inde ab vel ex oculis. Phras. 1. Ex Italia non abibo, je ne quitterai pas l’Italie. Non recedam, nec latum quidem digitum discedam. Ex Italia nulla ratione neque pelli, neque amoveri potero. Nunquam inde me commovebo. Pedem ex Italia non egrediar: nusquam hinc vestigium movebo. Pedem ex Italia non efferam. 2. Absiste loco, retirez-vous, allez-vous en. Aufer te hinc, facesse loco, age te hinc longius; amove, amolire, subduc te istis ex ædibus, apage te cum isto tuo socio. Usus: 1. Ex urbe, ad mercaturam, e medio abire. Viam abire. Animus est in discessu, je veux partir. 2. Transl. Negotium imperfectum relinquere, mettre fin à une chose, la laisser inachevée. Ab inceptis, ab emptione, actione, petitione abiit. 3. Ad tristia, (cum desinunt), s’éloigner, s’écouler, passer. Nausea, pestilentia, timor, morbus sero demum abiit. 4. Ad læta, (cum desinunt): Spes victis, animi quies, memoria rei abiit; Salus exulatum abiit. Abierunt laudes meæ. Abit somnus, voluptas fluit, effluit, prona avolat. 5. Ad tempus. Abiit dies unus, alter; abit hora, annus, ætas. 6. Ad mutationem animi morumque, changer d’avis, quitter une idée. Turpe est abire ad vulgi opinionem, ad peregrinos mores, ad sententiam alienam. A sensibus, ab homine (ab omni humanitate) abiit. A proposito sermone longius abimus. Mos vetus in desuetudinem; beneficia in oblivionem abiere. Quid ad has ineptias abis? In quantos sumptus abeunt vectigalia. 7. Ad pœnam. Non tibi abibit sic, la chose ne se passera pas ainsi. 8. Ad imprecandum, imprécation. Abi in malam rem, crucem, pestem, cruciatum, ad corvos. 9. Ad mortem, mourir. Vita abire, ad deos abire. 10. Ad incrementum rei, s’accroître. Oppidum in urbem abiit. Cf. [Discedo], [Muto].
ĂBERCĔO, es, ui, itum, ēre, a. Éloigner, chasser. * Syn. Arceo, prohibeo. Usus: Domo conjugem abercet.
ĂBERRĀTĬO, ōnis, f. Éloignement. Syn. Digressio a recta via. Epith. Liberalissima, dignissima. Usus: Transl. Avocamentum a dolore, diversion à la douleur. Aberratio a molestiis, doloribus erudito homini quærenda est.
ĂBERRO, as, avi, atum, are, n. S’égarer. Syn. Deflecto, devio, erro, deerro, vagor, recedo, declino de via deducor a via. Adv. Ab, de, ad, longius, unde. Usus: 1. Ab recta via per errorem deflecto. 2. Transl. A fine proposito, s’écarter de la fin proposée. Consilia tua a regula, et præscriptione vitæ, a communi utilitate, a proposito longissime aberrant. Aberrat oratio, cum extra fertur. 3. In errore mentis, se tromper. Conjectura, verbo aberravi. 4. Discrepo, être différent. Imago ab exemplari; filii vultus a matre, orationes a se aberrant. 5. Declino a mœrore, se distraire. Scribendis epistolis, amicorum sermonibus aberro a miseriis. Cf. [Erro].
ĂBHINC, De cet endroit, de ce moment. accus. et ablat. junctum refertur ad tempus præteritum; non item futurum. Syn. Ex, ab hac die; biduo ante. Usus: Annos abhinc, vel anni amplius viginti.
ĂBHORRĔO, es, ui, ere, a. et n. Avoir en horreur. Syn. Detestor, abominor, aspernor, exhorreo, religioni habeo, aversor. Phras. Abhorreo ab hoc, j’ai cette chose en aversion. Adv. Longe, longissime, multum, plane, plurimum, prorsus, valde, vehementer. Refugit animus, atque reformidat. Aspernatur animus ac respuit: specie calamitatis perturbor. Hominem ut pestem aliquam fugio. Odio feror incredibili in hominem scelestissimum. Abhorret animus, auris, studium ac voluntas a nefaria societate. Animo, si quisquam alius, alieno sum ab his consiliis, et averso. Usus: 1. Abhorret animus a nuptiis, litterarum studiis, forensi strepitu, j’ai en horreur. 2. Repugno, alienus sum, répugner. Abhorret hoc facinus ab optimi viri moribus, constantia, gravitate. Dictum hoc a veritate, ab hominum sensu, ac fide abhorret Doctrina hæc a vulgi auribus, ab opinione generis humani admodum abhorret. Abhorret oratio tua aurium comprobatione. Cf. [Dissimilis], [Alienus].
ĂBĬEGNUS vel Ābiegnus, a, um, De sapin. Usus: Abiegnæ trabes.
ĂBĬĒS, ĕtis vel ĀBIĒS, ĕtis, f. Sapin. Syn. Alpina et procerior arbor. Epith. Crispa.
ĂBĬGO, is, ēgi, actum, igere, a. Chasser. Syn. Expello, pello, depello, ejicio, ago, exigo, amoveo, fugo. Usus: Pecudes furto et latrocinio abigere, voler des troupeaux. Abigere muscas, delatores ab ædibus, anseres a vel ex frumento. Abigere partum medicamentis, procurer l’avortement. Transl. Membris lassitudinem, animo molestias vini haustu abigere, noyer dans le vin la fatigue du corps et les ennuis de la vie.
ĂBĬTĬO, ōnis, f. Congé, départ. * Syn. Abitus. Usus: Propter te hæc abitio evenit.
ĂBĬTŬS, ūs, m. Départ. Syn. Discessus, excessus, recessus, profectio, abitio, migratio. Usus: Post abitum importunissimæ pestis.
ABJECTĒ, D’une manière basse. Syn. Contemptim, abjecto animo. Usus: Nec abjecte, nec sine aliqua dignitate casum illum tulit.
ABJECTĬO, ōnis, f. Abattement. Syn. Rejectio, dejectio animi, defectio, et pæne desperatio, nimia trepidatio, debilitatio. Animi debilitas, remissio, ac solutio, languor, imbecillitas.
ABJECTUS, a, um, part. v. abjicio. Abattu, abject, vil. Syn. Desertus, contemptus, neglectus, despectus, spretus, vilis, humilis. )( Se efferens. Adv. Omnino, plane. Phras. Abjecto es animo, vous avez l’âme abattue, découragée. Animo sane es afflicto, fracto, humili, demisso, perculso metu, molli, enervato, languido. Terreum quiddam in te est, et molle, quod ægritudine quasi tempestate quatiatur. Submissum, effeminatum, fractum geris animum. Cavendum tibi foret, ut ne quid timide, ne quid ignave, ne quid serviliter muliebriterque facias, at tu animo es perculso et abjecto. Pusillus ille tuus animus, fractus et dissipatus; debilitas, abjectio, timiditas humilis tui animi palam est omnibus. Quam nihil in te virtutis, nihil animi, nihil nervorum insit omnes vident. Ut te animo demittas, ut frangaris malis, ut animo consterneris, quovis incommodo perturberis, neminem latet. Nota est mœstæ, et abjectæ indolis tuæ inertia. Fractum, nescio quid, pusillum, ac ipsa malevolentia jejunum in te est. Fabula jamdudum vulgi est animi illa tui remissio ac solutio. Angustiæ pectoris tui et egestas animi parvi, languentis ac debilitati in omnium ore ac sermone sunt, tout le monde parle de votre pusillanimité. Cf. [Vilis], [Humilis]. Usus: Causam tuam abjectam excitavi. Oratio abjecta. Dii ad sensus, moresque nostros abjecti. Oratio humilis et abjecta. )( Alta et exaggerata.
ABJĬCĬO, is, jēci, jectum, ere, a. Rejeter. Syn. Depono, rejicio, relinquo, contemno, sperno, aspernor, despicio, negligo, respuo cum contemptu fere ac desperatione. Adv. Libenter, negligenter, prorsus. Usus: 1. Abjicere se humi, ad pedes Principis, se jeter à terre, aux genoux de l’empereur. Abjicere insigne regium de capite; in mare se abjicere. 2. Transl. Abrumpo cœpta, renoncer à ses projets. Consilium profectionis, ædificationem, voluntatem discendi, omnem de republica curam sibi abjiciendam putavit. 3. Animi vitia, aut virtutes exuo, devenir vertueux, vicieux. Nunc demum socordiam veterem, superbiam, timorem etc. abjicito. Ecquid spem, honestæ gloriæ studium, ingenii famam, hastam, teipsum, humanitatem omnem turpiter abjicis. Cf. [Contemno], [Relinquo].
ABJŪDĬCO, as, avi, atum, are, a. Enlever par un jugement. Syn. Judicio aliquid alteri, aut ab altero aufero. )( Adjudico. Usus: Agros, causam, fundum Prætor Caio abjudicavit. Cf. [Judicium].
ABJUNGO, is, nxi, nctum, ere, a. Séparer. Usus: Lacrymas non teneo, cum a me abjungaris, je ne fais que pleurer, depuis que vous êtes loin de moi. Abjunxit se ab illa factione. Cf. [Discedo].
ABJŪRO, as, avi, atum, are, a. et n. Nier avec un faux serment. Syn. Nego, pernego, abnuo, inficior jurejurando. Usus: Creditum, depositum, pecuniam abjurare, nier une dette, un dépôt. Cf. [Ejuro], [Abnego].
ABLĒGĀTĬO, ōnis, f. Action d’envoyer. * Usus: Ablegatione juventutis ad bellum, urbs levanda videbatur.
ABLĔGO, as, avi, atum, are, a. Envoyer, reléguer, bannir. Syn. Amando, ejicio, pello, expello, dimitto, amitto, amoveo. Adv. Aliquo, alio, foras. Usus: Odiosum hominem rus, in villam ablegavi. Consilium dimittit et ablegat. Hoc a fratris adventu me ablegat, cette circonstance m’empêche d’assister à l’arrivée de mon frère. Cf. [Pello].
ABLĬGŪRĬO, is, ivi, ītum, ire, a. Lécher. Syn. Ligurio, voro, helluor. Transl. Patria bona abligurire, dévorer son patrimoine. Cf. [Vorax], [Patrimonium].
ABLŪDO, is, lusi, lusum, ere, n. Différer. Syn. Differo, discrepo, absum, abhorreo, dissimilis sum. Adv. Multum, non multum. Usus: Hæc imago a te non multum abludit, ce portrait te ressemble assez. Cf. [Discrepo], [Dissimilis], [Abhorreo].
ABLŪO, is, lui, lūtum, ere, a. Laver. Syn. Lavo, purgo, eluo, rigo, expio, abstergo. Usus: 1. Quin tu maculas, sordes eluis? 2. Corrigo, effacer. Superioris vitæ maculas egregiis factis abluit. Perturbatio animi placatione abluitur.
ABNĔGO, as, avi, atum, are, a. Renier. Syn. Nego, pernego, abnuo, retracto, renuo, recuso. Phras. Abnegare Deum ac fidem, apostasier. A vera Religione desciscere. Religionem omnem fidemque ejurare. A DEO et fide discedere, deficere. DEO fidem, venerationem cultumque renunciare. Ejurare quidquid sacrum, sanctumque est. Sacrorum, religionumque omnium vincula abrumpere. Religioni DEO que nuntium remittere. Usus: Abnegare depositum, pecuniam, nier un dépôt, une dette.
ABNORMIS, e, gen. com. Qui n’est pas dans la règle. Syn. Vastus, immanis, enormis.
ABNŬO, is, ui, ūtum, ere, a. Refuser. Syn. Renuo, recuso, nego. )( Annuo, aio, concedo. Usus: Jussa abnuit miles, le soldat refuse d’obéir. Cognomen Bruti non abnuit. Nullum facinus abnuere solet. Tua erga me voluntas nihil unquam studio meo abnuit, vous n’avez jamais rien refusé à mes désirs.
ĂBŎLĔO, es, evi, ĭtum, ere, a. Détruire, faire disparaître, Syn. Antiquo, rescindo, tollo, deleo, exstinguo, oblitero. Phras. Sylla, Senatus Consulta, tabulas abolevit, Sylla fit disparaître les actes publics et les décrets du sénat. Legum sanctissimarum memoriam obscuravit. Imperia solo æquavit. Religiones dissolvit. Auspicia emovit, ac delevit. Senatus auctoritatem sustulit ac peremit. Usus: 1. Aquis aut igne abolere, détruire par l’eau ou le feu. Homo perditus magistratum civibus, senatui libertatem, vires Reipublicæ, ac leges abolevit; conscientiam tamen generis humani, et infamiam sempiternam abolere non poterit. Crimina, et nomina reorum abolevit. Faire disparaître le crime et le nom des coupables. 2. Transl. Ad animi affectus: Tempus iram, dolorem etc. abolet. Le temps affaiblit la colère, la douleur. Cf. [Abrogo].
ĂBŎLESCO, is, evi, ere, n. Être détruit, périr insensiblement. Syn. Antiquor, rescindor, obsolesco, tollor, deleor, decresco. Usus: Memoria rei prope jam aboleverat, le souvenir de cet événement était à peu près effacé. Constituta olim pœna penitus abolevit, le châtiment que l’on appliquait autrefois est tout à fait tombé en désuétude.
ĂBŎLĬTUS, a, um, part. v. aboleo. Détruit, tombé en désuétude. Syn. Antiquatus, obsoletus, abrogatus. Phras. Mos abolitus est, la coutume est tombée en désuétude. Sublatus ac sepultus est; obsolevit; consenuit; sepultus ac situ obsitus; summotus e republica; oblitterratus; situ ac senio emortuus est. Usus: Mores abolitos unus retinet. Libros, accusationes, leges abolitas protrahit. Ædes deûm igni abolitas instaurare, rebâtir les temples des dieux détruits par l’incendie.
ĂBŌMĬNANDUS, a, um, Abominable, exécrable. Syn. Detestabilis, detestandus, execrabilis, execrandus, horrendus, detestatione dignus. Usus: Infelicitas abominanda.
ĂBŌMĬNOR, aris, atus sum, ari, d. Repousser comme un mauvais présage, détester, éloigner. Syn. Execror, detestor, fugio, horreo, abhorreo. Phras. Quis non abominatur civilis belli auctorem? Qui ne haïrait le funeste auteur de la guerre civile? Cui non improbus, execrandus, et detestabilis videatur funesti, ac conscelerati belli auctor? quis non ut consceleratum ac contaminatum aversetur? quis non dignum pronuntiet, quem dira execratione, ac furiali carmine in ejus caput composito, omnes prosequantur? ut vomicæ quædam, ac carcinomata reipublicæ habendi sunt pestilentis hujuscemodi belli auctores. Cf. [Horreo], [Abhorreo]. Usus: Cum verbum aliquod, veluti sinistri ominis causa refugimus, quand nous repoussons quelque parole comme étant d’un mauvais augure. Regium insigne aut proferendum tibi est, aut (quod abominor) in te ruet. Nominata inter epulas incendia fusis aquis sub mensa abominantur, si l’on parle d’incendie pendant le repas, on détourne le mauvais augure en répandant de l’eau sous la table. Formulæ abominantis. O misera vitæ ratio! O rem miseram, et calamitosam! O me perditum! O me afflictum! O meam calamitosam senectutem! O rem odiosam! O factum male! Hoccine sæculum! O genera sacrilega! O hominem, caput scelestum et impium! Proh nefas! Væ ætati tuæ!
ĂBŎRĬOR, ĕris, ortus sum, iri, d. Mourir, périr avant de naître. Usus: Fœtus, arbores aboriuntur. Vocem aboriri videmus, nous remarquons que la voix expire (dans le gosier).
ĂBORTĬO, ōnis, f. Avortement. Syn. Immaturi fœtus ejectio. Usus: Abortionem persuadere.
ĂBORTĪVUS, a, um, Avorton. Syn. Abortu natus. Usus: Fœtus abortivus.
ĂBORTŬS, ūs, m. Avortement. Syn. Partus intempestivus, abortio. Phras. Abortum procurare, faire avorter. Partum medicamentis abegit. Abortioni operam dedit. Fœtum abortione perdidit. Abortum pati, avorter. Abortum facere, partum immaturum, fœtum abortivum edere, eniti, egerere. Usus: Abortum facere, pati, inferre.
ABRĀDO, is, rāsi, rāsum, ere, a. Râcler. Syn. Rado, corrado, tollo, aufero, subripio. Adv. Penitus. Usus: 1. Barbam, supercilia abradere, raser. Transl. Elicio, extorqueo, enlever, extorquer. Vidit se litium terrore nihil ab eo abradere (pecuniæ) posse.
ABRĬPĬO, is, ripui, reptum, ere, a. Emmener de force, arracher. Syn. Rapio, surripio, eripio, abstraho, tollo, aufero. Usus: 1. Procul a terra tempestate abreptus est, la tempête l’enleva loin de la terre. In vincula, ad quæstionem abripi jussus est. Filius a complexu matris, senator a complexu reipublicæ, Epaminondas ex ipso victoriæ complexu abreptus est. A conjuge, liberis, aris, focisque abripi. 2. Transl. Ad vehementes animi affectus, par métaph. quand il s’agit de mouvements violents de l’âme: emporter, enlever. Quasi æstus quidam ingenni, iracundiæ, doloris eum in altum abripuit. Cf. [Aufero], [Fur].
ABRŌDO, is, rosi, rosum, ere, a. Ronger. Syn. Rodo, corrodo, exedo, dentibus abscindo.
ABRŎGĀTĬO, ōnis, f. Abrogation, annulation. Usus: Lex septa difficultate abrogationis, loi qu’on ne peut que difficilement abroger.
ABRŎGO, as, avi, atum, are, a. Abroger. Syn. Rescindo, dissolvo, aboleo, antiquo, adimo, aufero, minuo, interdico, refigo, abdico, consensu publico irritum facio, tollo, oblittero. )( Rogare legem. Adv. Æqualiter. Phras. Abrogare leges, abroger une loi. Solvere, exstinguere, evertere; legum severitatem amputare, circumcidere, edicta revocare, rescindere, abolere. 2. Abrogare falsorum deorum cultum, détruire le culte des faux dieux. Superstitiosum inanium deorum cultum emovere; demoliri fana; aras sacrilegis religionibus contaminatas diruere, exscindere; discutere nefandos cœtus; impia simulacra cum omni sacrificiorum apparatu obterere. 3. Abrogare imperium, magistratum, enlever le commandement. Extorquere hominibus ambitiosis diuturnum regnum; magistratus solo æquare; reges tollere; regiam potestatem dissolvere; exstinguere, delere senatus auctoritatem; movere magistratu; sacerdotium auferre. Usus: 1. Potestatem, jurisdictionem abrogare. 2. Legem, plebiscitum suffragiis, comitiis abrogare. 3. Fidem homini abrogare, ôter à quelqu’un le crédit. Cf. [Aboleo].
ABRUMPO, is, rūpi, ruptum, ere, a. Détacher violemment. Syn. Rumpo, avello, abscindo; item: libero. Adv. Ex. Phras. Abrumpo sermonem, interrompre un discours. Sermonem, deliberationem incidit. Colloquium casus diremit. Segregemus sermonem, sermonis reliquum præcidere præstat, et amputare. Usus: 1. Abrumpere vincula, cornua ex acie. 2. Abrumpere se ab homine, latrocinio, se détacher de. 3. Abrumpere rem inchoatam, otium, consilium, interrompre. 4. Venas sibi, vitam, lucem invisam desperatione sibi abrumpere, s’ouvrir les veines, mettre fin à ses jours. 5. Transl. Ad animi affect, renoncer à. Spem, metum, medios amores, dissimulationem, fas omne, patientiam abrumpere.
ABRUPTĬO, ŏnis, f. Rupture. Usus: Abruptio corrigiæ. Illa, quam scribis abruptio non placet.
ABRUPTUS, a, um, part. v. abrumpo. Rompu. Syn. Disruptus, confractus, præruptus. Usus: 1. Vallis in ingentem altitudinem abrupta, vallée abrupte, d’un accès difficile. Loca abrupta et ob id invia, quod descensum non habeant. 2. Ad hominem præfervidum, homme inabordable, brusque. Homo ingenii est præcipitis, et abrupti; contumaciæ abruptæ. 3. Ad res impetu quodam effusas, aut inopinatas. Orationis genere, initio, dictis, querelis abruptis utitur, style coupé, haché. Gavisus sum abrupto lucro, gain inattendu. Cf. [Abscissus].
ABS RĒ, cum negat. Il n’est pas inutile. * Syn. Non est alienum te interesse.
ABSCĒDO, is, cessi, cessum, ere, n. S’éloigner de. Syn. Recedo, discedo, abeo. )( Accedo. Adv. A, ab, de, procul, hinc, illinc, inde, retro, hac, aliquo, e. Usus: E conspectu, a Republica ne vestigium quidem abscessit, ne pas mettre le pied hors de. Sol, somnus abscedit. Incepto abscedendum. Humor noxius in apostema abscessit. Cf. [Abjungo], [Discedo].
ABSCESSĬO, ōnis, f. Départ. Syn. Abscessus, discessus.
ABSCESSUS, ūs, m. Départ. Syn. Recessus. Epith. Longinquus. Usus: Longinquo solis abscessu, distance considérable du soleil.
ABSCINDO, is, scĭdi, scissum, ere, a. Séparer. Syn. Scindo, discindo, rescindo, seco, reseco, amputo, lacero, separo. Adv. A, ab. Usus: 1. Caput cervicibus abscindere, couper. 2. Transl., querelas, opera, etc. abscindere, interrompre. Abscindere sibi omnium rerum respectum, præterquam victoriæ, n’avoir souci que de la victoire.
ABSCISSUS, a, um, part. v. abscindo. Séparé. Syn. Abruptus, præruptus, præcisus. Usus: 1. Aditus ad arcem abscissus, et præruptus, chemin escarpé. Italiæ latus Sicilia; insulæ a continenti abscissæ, îles detachées du continent. 2. Transl. Ad res perditas: Res et spes abscissæ. Genus castigationis abscissum, durum et asperum, châtiment rigoureux. Oratio aspera et abscissa, style dur et haché.
ABSCONDĬTĒ, adv. En secret. Syn. Occulte, clam. Usus: De voluptate nec acutissime, nec abscondite disserit.
ABSCONDĬTUS, a, um, part. v. abscondo, Caché. Syn. Abditus, reconditus, abstrusus. Usus: Absconditæ insidiæ, jus Pontificium absconditum, obscurum.
ABSCONDO, is, di, dĭtum, ere, a. Cacher. Syn. Occulto, celo, abdo, abstrudo, opprimo, condo. )( Aperio, resero, recludo, emineo, appareo. Phras. Abscondit se, il se cache. Ut cochlea se contegit, et retentat se tacitus. In latebras se abdit. Occultat et continet se domi. Nescio, quo latibulo se tegit. Ex conspectu se abdit, proripit. Oculis se subducit, subtrahit. Publico abstinet. Lucem vitat. Tenebris se involvit. E conspectu se aufert; ab oculis removet. 2. Consilia sua abscondit, il cache ses desseins. Clausa habet consilia, voluntate est abdita et retrusa. Naturam suam tegit, et quasi quibusdam velis obtendit. Velat ingeniosa dissimulatione consilia sua, tegit, premit, celat, in latebris probe sita habet. Arte quadam cupiditatem suam, et mira simulatione occultat. Cf. [Abdo], [Occulto], [Tego], [Clam].
ABSENS, tis, gen. omn. Absent. Syn. Remotus, non præsens. Usus: Absentis desiderium epistolis leniamus. Absente altero secundum præsentem judicatum. Nulla absentis ratio est habita.
ABSENTĬA, æ, f. Absence. Epith. Levior, longa, brevis, dura, mœsta, tristis. Phras. Absentiam moleste fero, je supporte difficilement votre absence. Desiderium tui non fero. Acre mihi desiderium movet, commovet absentia tua. Magnum relinquis tui desiderium. Ipsa absentia desiderium accendit videndi tui. Omnis mihi mora te absente longa est et molesta. Dum præsentia careo, dum conspectu tuo non fruor, dies mihi annus videtur. Usus: Vereor, ne absentia mea levior sit apud te, je crains que mon éloignement ne vous semble facile à supporter.
ABSĬLĬO, īs, ii, ire, n. Fuir en sautant. Syn. Saltu alicunde recedo.
ABSĬMĬLIS, e, com. Différent, (adhibetur sæpius cum negat, non, haud, nec, neque et dat). Syn. Dissimilis, dispar, impar. Usus: Non absimilis Tiberio, il ne différait pas de Tibère. Cf. [Dissimilis], [Discrepo].
ABSISTO, is, stiti, ere, n. S’éloigner. Syn. Discedo, abscedo, abeo, cesso, desino, desisto. Usus: 1. Absistere a sole, s’éloigner du soleil. 2. Transl. Ab incepto desisto, renoncer à une entreprise. Absistere bello, pugna, furore, actione, obsidendo, peccando. Cf. [Desino], [Desisto].
ABSOLVO, is, solvi, sŏlūtum, ere, a. Finir, terminer, acquitter; absoudre. Syn. Perficio, conficio, perago, transigo, finem impono, ad exitum perduco: item: libero. Adv. Aperte, bene, copiose, honeste, honestissime, perfecte, plane. Phras. 1. Opus nondum absolvisti, vous n’avez pas encore fini l’ouvrage que vous aviez commencé. Præclare inchoatis tuis summa, extrema manus nondum accessit. Consilia tua et instituta nondum ad exitum adducta sunt; pervenerunt; exitum nondum habent; attigere; longius adhuc absunt ab exitu. Nondum confectum, exactum opus est. Nondum ad calcem operis decursum, perventum est. 2. Res brevi absolvetur, ce sera bientôt fait. Res in exitu est; in extrema operis parte ac conclusione est; a perfectione operis non longe, non multum abest; propediem metam attinget; exitum habebit; ad exitum provehetur; ad fastigium perducetur. Operis molitioni brevi tempore summa manus admovebitur, adjicietur, imponetur. Jam calcem operis video; lineas admoveri sentio. In eo sum, ut operi colophonem addam, coronidem, fastigium imponam. 3. Absolvamus negotium, finissons cette affaire. Negotio tandem modum finemque faciamus, statuamus, constituamus. Extrema tandem rei persequamur. Finem inveniat tandem suum laboriosi operis institutum; supremam manum exspectet. 4. Bellum nondum absolutum est, la guerre n’est pas encore terminée. Bellum hoc affectum est, (prope confectum) nondum confectum est; magna ex parte profligatum, nondum sublatum est. Nondum bello defuncti sumus. Nondum ad exitum belli ventum est. Belli reliquiæ adhuc persequendæ sunt. Belli extrema sunt delenda. 5. Annus absolvetur brevi, l’année touche à son terme. Annus in exitu est. Annus præcipitat. Cf. [Perficio], [Finis]. Usus: 1. Perficio, finir. Opus, pensum absolvo. 2. Libero, solvo. Fidem absolvere, solvere, liberare, dégager sa foi. 3. Judicio vinco. Injuriarum, affectati regni suspicione multis, ac non dubiis judicum sententiis absolutus est, être absous. 4. Abire cupientem dimitto. Absolve me tandem, ne me ultra morare, laisse-moi partir, ne me retarde pas plus longtemps. 5. Contineo, contenir, comprendre. Honestas omnis quatuor partibus absolvitur. 6. (In rebus Sacris, a peccatis, et Ecclesiæ pœnis absolvere), absoudre des péchés et des peines ecclésiastiques. Exsolvere criminum vinculis. Constrictos scelerum vinculis animos potestate divinitus collata relaxare. Expiare noxis, culpa confitentes reos. Admissa superioris vitæ crimina pro tribunali sacro donare, Ecclesiæ communioni restituere, faire rentrer dans la communion des fidèles. Pacem Ecclesiasticam reddere; Ecclesiæ reconciliare.
ABSŎLŪTĒ, adv. Parfaitement, complètement. Usus: Perfecte atque absolute beatus.
ABSŎLŪTĬO, ōnis, f. Perfection, plénitude. Syn. Perfectio. Epith. Perfecta, constans. Usus: 1. Ad hujus absolutionem operis multa desunt, bien des qualités manquent à cet ouvrage pour qu’il soit parfait. 2. In judicio. Acquittement. Ego mea oratione absolutionem tibi confeci, mon discours vous a valu un acquittement. Cf. [Absolvo].
ABSŎLŪTUS, a, um, part. v. absolvo, Accompli, absous d’une accusation. Syn. Perfectus, peractus: liber judicio, dimissus. Adv. Perfecte, plane. Phras. Absolutus est a judicibus, les juges l’ont absous. Judicio liberatus, absolutus, erutus; supplicio exemptus est. Judicum sententiis insons, expers culpæ judicatus, pronuntiatus, declaratus est. Judicio evasit, elapsus est. Senatorum urna, sententia absolutionem consecutus, adeptus est. Sententia de homine lata est ea, quæ insontem, neque culpæ affinem, nullo constrictum, adstrictum, contaminatum, aspersum scelere declaravit. Usus: 1. Culpa, crimine absolutus, absous d’une faute, d’un crime. 2. Orator omnibus numeris absolutus, orateur parfait sous tous les rapports.
ABSŎNUS, a, um, Discordant. Syn. Dissonus, male consonus, non consonans, repugnans, male conveniens, discors, discrepans. Usus: 1. Vox absona, voce absonus. 2. Transl. Absoni fortunis motus; dicta fidei absona; absoni mores et inconditi, mœurs déréglées et qui ne répondent pas à la condition. Cf. [Inconveniens].
ABSORBĔO, es, bui vel sorpsi, sorptum, ere, a. Avaler entièrement; ruiner. Syn. Sorbeo, haurio, exhaurio, devoro, rapio, absumo, abligurio. Usus: Vide, ne te aut consuetudinis, aut gloriæ quidam æstus absorbeat, prenez garde que la force de l’habitude ou l’ivresse de la gloire ne vous perde. Quæ charybdis tam vorax, quæ tot res tam cito absorbere potuisset? Quel est ce gouffre si profond qui en si peu de temps a pu absorber tant de richesses? Cf. [Haurio], [Abligurio].
ABSQUĔ, cum ablat. Sans. Syn. Sine. Usus: Absque eo esset, recte mihi vidissem, n’était cette seule chose, sans cette malheureuse circonstance, comme je serais heureux de tout point. Absque te foret, alia fortuna uterer, sans toi, je serais plus heureux.
ABSTĒMĬUS, a, um, Qui s’abstient de vin. Usus: Vini abstemius, abstinens. Mulieres Romæ ætatem abstemiæ egerunt. Prandium abstemium. Cf. [Bibo].
ABSTERGĔO, es, tersi, tersum, ere, a. Essuyer. Syn. Tergo, detergo, purgo, deleo, Adv. Plane. Usus: 1. Frontem abstergere; frontem linteo effingere, 2. Transl. Sedo, tempero, fugo, enlever, faire disparaître. Epistola tua mihi metum omnem et luctum abstersit. Senectutis molestias, fastidia, ægritudinem blanda amicorum consuetudine abstergito.
ABSTERRĔO, ēs, ui, ĭtum, ēre, a. Éloigner par la crainte. Syn. Terreo, deterreo arceo, prohibeo; terrorem incutio. Phras. Non absterrebis me a consilio, vous ne me détournerez pas de mes desseins. Minæ tuæ neutiquam a cœpto consilio me depellent, avocabunt. Minis tuis nihil moveor. Ad terrorem istum facile invictus ero. Terror iste minarum tuarum animum nequaquam franget, debilitabit. Usus: Absterrere a se supplicem. Cf. [Terreo], [Prohibeo].
ABSTĬNENS, tis, part. v. abstineo, Qui s’abstient de, sobre. Syn. Temperans, sobrius, moderatus, parcus, suo contentus, continens, modestus. Adv. Mirifice. Usus: Non manus duntaxat, sed et oculos abstinentes habet, il commande non seulement à ses mains, mais à ses yeux. Cf. [Sobrius], [Jejunus].
ABSTĬNENTĬA, æ, f. Modération, abstinence. Syn. Modestia, continentia, parcus victus, modicus cibus, sobrietas. Differ. Per abstinentiam cohibemus nos ab alienis, per continentiam a voluptatibus. Epith. Admirabilis, incredibilis, provincialis, summa, parca, sana, longa, sancta, dura. Usus: 1. Nulla re Prætorfacilius Provincialium benevolentiam colligit, quam abstinentia et continentia, simplicité et désintéressement. 2. Vini, ciborumque abstinentia febris mitigatur, calmer la fièvre par la diète. Cf. [Abstineo], [Diæta], [Sobrius].
ABSTĪNĔO, ēs, ui, tentum, ere, n. et a. S’abstenir de. Syn. Prohibeo, tempero, contineo. Adv. Facile, vix. Phras. 1. Abstinuit ab injuria, il évita toute injustice. Ab injuria et maleficio temperavit, se prohibuit. A cædibus et injuriis parcendum sibi duxit. Iram tenuit; manus ab injuria abstinuit. Iram in potestate habuit, animumque a vindictæ dulcedine abduxit. 2. a. Abstinet multo cibo, il se prive beaucoup de nourriture. Multi cibi non est. Cibo utitur tenui. De cibi, potionisque mensura multum quotidie detrahit, minuit. Frugaliter ac parce vivit. Minime edax est. Arcte contenteque, sobrie, continenter; severe minimeque molliter ac delicate vivit. In cibi potionisque modo egregie sibi imperat, moderatur. Abdicat a se lautitias omnes; privat se multis suavitatibus cœnarum. Tenuissimo victu contentus est. Cibi, potionisque in eo est intra naturale desiderium usus. Continentiam in victu mirabilem tenet. Non modo delicias, sed et necessaria vitæ valetudinisque fomenta mira frugalitate restringit, finit, definit. In victu summam moderationem adhibet. Cibi potusque ratio parcissima illi est, et a sumptuosis cœnarum apparatibus remotissima. Cum in omni vita, tum in curando maxime corpore summa moderatione utitur. Cf. [Sobrius], [Diæta]. Usus: 1. n. A vitio se aut alios coercere, éloigner les autres du vice ou se l’interdire à soi-même. De maledictis, a culpa; mentem a scelere; manus ab alienis pecuniis; sermonem de re abstinere. 2. a. Arcere, prohibere, tenir éloigné, écarté. Ægrum cibo; populum ab hæreditate abstinere. Vim et bellum a finibus; vim ab inimico et manus; ignem ab ædibus abstinere. 3. Pugna, bello, publico, urbe, mari abstinere, éviter la mer. 4. Sermonem abstinere de civium discordiis, ne pas parler de désordres civils.
ABSTRACTUS, a, um, part. v. abstraho. Tiré de, séparé, entraîné. Syn. Avulsus, disjunctus, abductus. Phras. Abstractus a sensibus animus est, l’âme s’est isolée des sens. Abstractus a corpore animus, divinoque instinctu concitatus; abductus a consuetudine sensuum. Vis animi sejuncta a corporis sensibus. Animus ex cœlestibus suspensus. Animus spreto corporis vinculo evolat ac excurrit foras. Expulsum repente sensibus oblata cœlestium species rapit, tenet. Quidam tanquam secessus mentis a corpore factus est. Mens a sensu corporis quasi emota, ac alienata est; divino impetu instincta et concitata; stupore ac silentio in contemplatione cœlestium defixa; a corporis sensu avocata. Cf. [Separo]. Usus: A conjuge abstractus, ac liberis. Abstractus a ratione sensus.
ABSTRĂHO, is, traxi, tractum, ere, a. Séparer violemment. Syn. Abripio, avello, avoco, abduco, removeo, dimoveo, divello. Adv. A, ab, de, e, ad, valde. Phras. (Barbara et vulg). Abstrahendo ab impietate hominis, imperitissimus certe est. Si impietatem etiam subtraxeris, semoveris; semota ea ratione; detracto, quod impius, rudis tamen est et imperitus, outre son impiété, cet homme est un type de sottise et de grossièreté. Usus: 1. Ab omni me sollicitudine, a rebus gerendis, e conspectu aliorum abstraham, s’affranchir. 2. Civitatem a moribus inquinatis, a servitute abstraxit, purger. 3. Incensos animos a certamine, a vincendi cupiditate abstraxit, avocavit, arracher, détourner.
ABSTRINGO, is, nxi, ictum, ere, a. desserrer. )( Stringo. Usus: Nodum abstringere, dénouer.
ABSTRŪDO, is, si, sum, ere, a. Cacher, enfouir. Syn. Abscondo, abdo, recondo, occulto. Adv. Penitus, foris, inter. Usus: Natura veritatem penitus in profundo abstrusit, la nature a caché profondément la vérité. Tristitiam abstrudere sapientis est. Cf. [Abscondo], [Occulto], [Abdo].
ABSTRŪSUS, a, um, part. v. abstrudo. caché. Syn. Latens, occultus, abditus, reconditus. Adv. Penitus. Usus: Diu reconditus, et abstrusus animi dolor. Homo abstrusus, et intra se abditus, homme impénétrable. Cf. [Occultus].
ABSUM, abĕs, abfui, esse, n. Être éloigné de. Syn. Remotus, disjunctus sum, disto, desum. )( Adsum. Adv. Longe, longius, diutius, frustra, dolenter, haud procul, longe gentium, longissime, multum, non longe, paulisper, perpetuo, plurimum, procul, potius, prorsus nihil, nunquam, causa alicujus rei, biduo, biduum, parumper, hinc. Phras. Absit istud, plaise à Dieu que cela n’arrive point! Quod nolim; quod Dii (Superi) prohibeant; quod Dii (Superi) omen avertant, obruant, averruncent. Hæc absint, velim. Dii immortales faxint, ne sit! Dii meliora! Superi meliorem mentem illi! Detestabile omen avertat Jupiter! ne id Superi sinant, siverint! Abest, absitque procul a Republica fortuna talis! Ne istud Dii hominesque patiantur! Quod abominor; quod boni Superi prohibeant! Usus: 1. Abesse domo, a foro, urbe, a suis; desiderari, être absent. 2. Alienus sum, être exempt de. Nihil a me longius abest, quam avaritia. A laude boni civis, cogitatione, spe recuperandæ libertatis; a culpa, maleficio, infamia, officio boni civis longe abesse. 3. Desero, desum. Abesse amico in periculo, faire défaut à. Quid huic abest, nisi res et virtus? Que lui manque-t-il? 4. In loquendi modis sequentibus: Abesse non potest, quin, qui hoc facit sit improbissimus, il ne peut se faire que ... ne soit pas.... Tantum abest, ut hoc inficier, ut plurimum affirmem etiam: vel tantum abest, ut inficier; affirmo etiam, tant s’en faut que je nie, qu’au contraire j’affirme.
ABSŪMO, is, sumpsi, sumptum, ere, a. Consommer, détruire, ruiner. Syn. Consumo, contero, conficio, perdo, exhaurio, dilapido, prodigo. Phras. Absumpsit opes suas, il a dépensé toute sa fortune. Adesa, devorata pecunia opes pristinas abligurivit; per luxuriam effudit ac consumpsit. Rem veterem, recentemque comedit, ac devoravit, decoxit. Censum mersit. Opes luxu hausit. Laceravit rem domesticam, disperdidit, confregit. Pecuniæ ingentem vim in conviviorum luxum profudit. Opes attrivit et dissipavit. Usus: Fames hominem, et illuvies, denique mors fortuita absumpsit, une mort soudaine l’a emporté. Cf. [Consumo], [Perdo].
ABSURDUS, a, um, Discordant, absurde. Syn. Ineptus, turpis, alienus, absonus, minime consentaneus, inconveniens. )( Conveniens, aptus. Adv. Plane, valde. Phras. Absurdum est, c’est une chose déraisonnable. Pravum, atque alienum a moribus est; inconcinnum atque absonum. Rus quidem id merum est. Res est, quam omnium mentes aspernentur, ac respuant. Usus: Homo, sonus, vox absurda, atque abhorrens, incapable, discordant.
ĂBUNDANS, antis, omn. gen. part. v. Abundo, qui abonde on regorge, riche, opulent. Syn. Affluens, circumfluens, copiosus, dives, fertilis, uber, plenus, refertus. )( Inops, expers. Usus: Abundanti doctrina vir, sed idem studio, otioque abundans. Supellex non quidem luxuriosi, sed tamen abundantis. Ex abundanti, surabondamment. Cf. [Divitiæ], [Pecunia].
ĂBUNDANTER, adv. Avec abondance. Usus: Copiose et abundanter loqui.
ĂBUNDANTĬA, æ, f. Abondance. Syn. Vis, numerus ut pecoris, copia, ubertas, affluentia, magnitudo, acervus, fertilitas. )( Egestas, inopia. Epith. Infinita, magna, vitiosa, larga, dives. Usus: Ingenii juxta, et otii, et rerum omnium abundantia felix. Est hæc quædam abundantia amoris erga me tui.
ĂBUNDĒ, adv. Abondamment. Syn. Abundanter, copiose, affatim, largiter. Usus: Abunde magna præsidia.
ĂBUNDO, as, avi, atum, are, n. Avoir en abondance. Syn. Sum dives, affluo, circumfluo, redundo, magnam copiam habeo. )( Deficior, egeo, deest. Phras. Abundat opibus, il regorge de richesses. Floret, circumfluit omnibus copiis. Redundat omnibus ornamentis. Omnium rerum affluentibus copiis ditatur. Abunde illi copiarum est. Magna rerum omnium copia, affluentia gaudet. Omnium rerum facultates illi suppetunt. In omnium rerum abundantia vivit. Usus: Otio, ingenio consilio, copiis omnibus, familiaritatibus, propinquorum amore, ornamentis abundat, il possède de nombreux loisirs, etc. Cf. [Divitiæ], [Copia].
* ĂBUSQUĔ, De, depuis, cum Ablat. Usus: Abusque mane ad vesperum.
ĂBŪSŬS, ūs, m. Abus, mauvais usage. Syn. Malus usus.
ĂBŪTOR, eris, usus sum, uti, d. Abuser. Syn. Non recte, non suo loco, male, perverse utor. Adv. Prorsus, immoderate, insolentius, eleganter, ingrate, impudenter, intemperanter, licentius, perverse, privatim, publice. Phras. Abuti fortunis, faire un mauvais usage des richesses. Rem ad pestem bonorum, ad fraudem, aut luxum convertere. Fortunis intemperantius, insolentius uti. Effundere copias. Perverse, improbe, immodice, insolenter uti. Rem usu iniquo corrumpere. Fortunæ magnitudinem non capere. Fortunam per socordiam ac ignaviam corrumpere. Usus: 1. (In malam plerumque partem): Tribunatu ad scelus; legibus, et Majestate judicum ad libidinem; alieno nomine ad suum quæstum; auribus, facilitate hominum, donatione, fortunis, gloria nominis et otio ad superbiam; Scelere et perfidia ad alicujus exitium abuti, faire un mauvais usage, abuser. 2. (In bonam partem interdum): Omni tempore ad dicendum concesso abusus sum. Opera in studiis abutor. Ignoratione tua ad salutem miseri abusus sum, ne pas user.
AC, conj. Et, que. Syn. Et, que, atque, vel quam. Eleganter periodum inchoat sequente consonante. Usus: 1. Ac primum ex te quæro, et d’abord je vous demande. 2. Quam, que. Perinde doctus, ac pius. Aliter, secus, contra, ac existimabam, accidit, la chose a tourné autrement que je ne le pensais.
ĂCĂDĒMĬA, æ, f. l’Académie. Syn. Gymnasium, Athenis Ceramicus, Lycæum. Epith. Adolescentior, antiqua, florens, media, nova, procax, recentior, recens, vetus, umbrifera, volatica, sui similis.
ĂCĂDĒMĬCI, orum, m. les Académiciens ou philosophes de l’Académie. Epith. Sapientes, novi, veteres, diserti, antiqui, quasi certa cogitatione certi. Usus: Academici et Peripatetici rebus congruentes, nominibus differebant.
ACCĒDO, is, cessi, cessum, ere, n., nonnunquam a. Marcher vers, approcher de qqn ou de quelquechose. Syn. Adeo, venio, appropinquo, appello, contingo, transeo ad, addor, advenio, propinquo, adjungor, advento, advolo. )( Decedo. Adv. Callide, extrinsecus, intempestive, invitius, magis et propius, maturrime, multum, sane post, omnino non occultius, pressius, promptius, propius ad, proxime ad, cominus, huc, obviam, voluntate, temere, timide, tuto, propius paulo, prudentius, quam proxime. Phras. Accedere hominem est animus, j’ai dessein d’aborder cet homme. Aditum molior. Admoveo me lateri. Appello me ad hominem. Gradum, pedem confero. Congredior propius. Viam affecto ad hominem. Gradum molior, cursum capesso, aditum quæro ad senem. Aspiro ad locum, convolo, subeo. Usus: 1. In Apuliam, ad urbem, in oppidum, ad ludos accedere, s’approcher. 2. Suscipio, se charger de. Ad causam alterius, ad conditiones certas, ad pactiones accedere. Ad dignitatem, ad amicitiam alicujus accedere. Ad periculum certum, ad Rempublicam gerendam accedere. 3. Consentio, se ranger à l’avis de qqu’un. Ciceronis sententiæ, Pompeii partibus accedo. 4. Similis sum, ressembler. Summa virtus proxime ad Deos, ad Deorum similitudinem accedit. Academici proxime ad nostram disciplinam accedunt. 5. Additur, s’ajouter. Ex ea re magnus dolor bonis viris accessit. Illi ætas accessit, il a vieilli. 6. (Transeundi ad alia formula.) Accedit quod, huc accedit quod, à cette raison, ajoutes que.... Accedit ut, joint à cela que; en outre. Cf. [Appropinquo].
ACCĔLĔRO, as, avi, atum, are, a. et n. Se hâter. Syn. Maturo, celero, propero, festino, premo, urgeo. )( Tardare. Phras. Accelero, je me hâte. Celeritatem adhibeo, suscipio; celeritate, festinatione utor maxima. Maximis itineribus advolo. Cursu magno, rapidis passibus feror. Admatura negotium, presse tes affaires. Propera, quæ incepto usui esse possunt. Adde gradum. Moras tolle, hâtez-vous. Usus: Mortem, opus, cœpta, gradum accelerare, accélérer, presser. Cf. [Propero], [Celer], [Festino].
ACCENDO, is, cendi, censum, ere, a. Allumer. Syn. Inflammo, incendo, uro, illumino, illustro. )( Exstinguo. Adv. Leniter, sensim, contra, in aliquem. Phras. Accendit domum, il a mis le feu à la maison. Ardentes faces in tecta jactavit, injecit. Ignem tectis intulit; flammas injecit; faces ingessit, subdidit. Ignem ædibus subjecit, admovit. Incendium per domus fudit. Cf. [Incendium], [Inflammo]. Usus: 1. DEUS solem ut lumen quoddam accendit, Dieu fait briller le soleil comme un vaste flambeau. 2. Transl. ad animi affectus, enflammer, exciter. Ea mentione commoveri videbatur et accendi. Luctu accensus et cupidine, irrité par la douleur et le désir.
ACCENSUS, i, m. Officier public. Syn. Minister publicus, præco, apparitor consulis. Epith. Conjunctus et proximus. Usus: Accensus eo sit numero, quo eum majores nostri esse voluerunt.
ACCEPTĬO, ōnis, f. Action de recevoir. Usus: 1. Nec deditio, nec donatio sine acceptione intelligi potest. 2. Transl. (Sed barbare) sine acceptione personarum jus dicere, rendre la justice sans acception de personne. Nullo hominum respectu, ratione, discrimine; nulla gratiæ habita ratione; nihil gratiæ dando, tribuendo, in judicio, causæ meritum, ac æquitatem spectare.
ACCEPTUS, a, um, Agréable à. Syn. Carus, gratus, gratiosus, gratia valens, pollens. Usus: 1. Rumor in vulgus acceptus. Nihil DEO virtute acceptius, agréable à. 2. In acceptam refero, je porte au compte de la recette, je donne quittance. Tabulis, vel codici acceptorum insero receptam a te pecuniam, in tabulas refero. 3. Acceptum fero, refero, je tiens compte du bienfait. Quod vivo, fortunas, liberos, Rempublicam, senectutis otium tibi acceptum refero. Nemo virtutem DEO acceptam refert. 4. Transl. Omnia mala alicui accepta referre, imputer tous ses maux à quelqu’un. Cf. [Gratus], [Gratia], [Gratiosa].
ACCESSĬO, ōnis, f. Accroissement, augmentation. Syn. Additamentum, incrementum. )( Decessio. Epith. Digna, jucunda, legitima, nec ea vulgaris, libera, magna, maxima, permagna, probabilis, parva atque exigua, quantacunque. Usus: 1. Vectigalia extraordinaria supra stata tributa, tributs extraordinaires. Pendit Sicilia modium sex et viginti millia, accessionem bis mille sestertium. 2. Agrandissement. Accessionem adjungere ædibus. 3. Approche. Accessio febris, accès de fièvre. 4. Magnæ tibi factæ sunt accessiones dignitatum et opum. Magna ad veteres clades, ad ægritudines priores ea re accessio facta, allata est. Accessio annorum lentiores facit. Cf. [Augeo], [Lucrum], [Quæstus].
ACCESSŬS, ūs, m. Approche, arrivée, accès, abord. Syn. Appropinquatio, appulsus, adventus, aditus. )( Recessus. Epith. Modicus, nocturnus ad urbem, popularis, ac tribunalis, proximus. Phras. Accessum impedivit, il a empêché l’accès. Aditum clausit, præclusit, interclusit, obstruxit. Aditu, limine prohibuit, arcuit. 2. Accessum facile præbet, il se laisse approcher facilement. Vir est congressu facilis, opportunus; aditu comis; in admittendo facilis; cujus comitas ad se cuivis aditum aperit; qui lenitatem, facilitatemque jucundam in congressu adhibet; neninem a congressu suo arcet, absterret, prohibet. 3. Accessum difficulter præbet, homme d’un accès difficile. Durus et inhumanus est, ad quem obsepti undique aditus et perquam difficiles; qui vix ulli sui copiam faciat. Usus: Luna accessu et recessu lumen solis accipit, accessum et recessum marinum efficit. Differ. Accessus est aditio: accessio autem, additamentum.
ACCĬDĬT, Il arrive (le plus souvent en mauvaise part). Impers. pertinetque ad res tristes: uti contingit ad res lætas. Syn. Evenit, usu venit, cadit. Phras. Accidit forte, il arriva par hasard. Casus incidit, intervenit. Forte ita cecidit, ut. Forte ita inciderat. Casu factum est. Casus, fortuna tulit. Factum est. Fortuna fecit. Fortunæ placuit, ut. 2. Si acciderit, s’il arrive jamais. Si res, si tempus occasio tulerit, postulaverit, exegerit. Si se offerret, se daret, ostenderet occasio. Si fortuna occasionem obtulerit, detulerit, præbuerit. Si tempus, facultas accidet. Si fortuna feret, si tempus incidat. Cf. [Evenio], [Eventus]. Usus: Si quid mali, adversi; si quis dolor, si quæ calamitas acciderit, animo esto firmo, s’il vous arrive quelque malheur, soyez courageux.
ACCĬDO, is, i, ere, n. Arriver, survenir. Syn. Evenio, obtingo, contingo, cado, fio. Adv. Aliter ac, aliter atque, casu, contra, divinitus, fortuito, humanitus, incommode, inique, maturius, merito, opportune, optatius, percommode, perincommode, perraro, privatim, publice, separatim nihil, valde ex voluntate, permirum, acerbius ad, contra quam, sigillatim ad pedes. Usus: 1. Evenire, survenir. Si quid pupillo humanitus accideret. Calamitates ipsæ mihi non ingratæ acciderunt. 2. Procumbere, tomber aux pieds de qqn. Ad pedes, ad genua accidere. 3. Cadere juxta, tomber auprès. Missa a Gallis tela gravius accidere. Nescio, quæ vox mihi ad aures, vel auribus accidit, je ne sais quel son a frappé mes oreilles. Cf. [Evenio], [Accidit].
ACCĪDO, is, īdi, īsum, ere, a. Couper. Syn. Cædo, circumcido, consumo, absumo, extenuo, affligo, haurio. Usus: Transl. Anéantir. Uno prælio res, fortuna, opes Carthaginis accisæ sunt penitus, afflictæ, imminutæ, extenuatæ. Cf. [Affligo].
ACCINCTUS, a, um, Armé, préparé. Syn. Industrius, paratus. )( Discinctus, negligens. Cf. [Paratus].
ACCINGO, is, cinxi, cinctum, ere, a. Préparer, disposer à. Syn. Paro, comparo. Phras. Accingit se ad prælium, il se prépare au combat. Ultimæ dimicationi se instruit, comparat se ad pugnam. Nulla in eo mora est, quin in aciem procedat. Totus in eo est, ut in prælii casum quam optime comparatus descendat. Usus: Accingere se operi, prædæ. In discrimen accingi. Ad sordidum lucrum, magicas artes accingi. Cf. [Paro].
ACCĬO, is, ivi vel ii, itum, ire, a. Appeler. Syn. Accerso, evoco, venire jubeo. Adv. Peregre, exultro. Usus: 1. Litteris ex Italia in regnum accitus. 2. Transl. Solet virtus magnam voluptatem accire, causer. Cf. [Accerso], [Voco].
ACCĬPĬO, is, cēpi, ceptum, ere, a. Recevoir. Syn. Suscipio, capio, recipio, sumo, assumo, prehendo. )( Do. Adv. Omnino, patienter, proxime, publice, recte, repugnanter, separatim, serius, vesperi, vicissim, aperte, amice, admirabiliter, asperius, bene, clam atque extra ordinem, clementer, contra ac dicitur, durius, eleganter, extrinsecus, fortiter, graviter, hilare, honorifice, libenter, leviter, libentissime, liberalius, male, male satis, mirabiliter, moderate, severe, vehementer. Accepi pessime, planius, valde copiose, privatim. Usus: 1. Suscipio, accepter, se charger de. Rempublicam, provinciam imperium, exercitum, leges a victoribus, jusjurandum a testibus, causam alicujus, satisfactionem, judicium accipere. Accipere conditionem, accepter des conditions. Admittere, non recusare, ad conditiones accedere, descendere; pacis leges subire; conditione uti. Nullam ex iis conditionibus non sequendam putare, ducere, censere. 2. Tracto, excipio, recevoir chez soi, traiter, accueillir. Conviviis, apparatis epulis, laute, magnifice, familiariter, hilari lepidoque ingenio accipere. Male, indignis modis, multis verberibus, aspere accipere. 3. Fero, patior, supporter. Animo æquo, moderate admonitionem meam accipit: pronis auribus, moderatione maxima, animo lubenti admittit; summa voluntate complectitur. 4. Interpretor in bonam partem, prendre une chose en bonne part. Accepit in bonam partem, in partem optimam, moderate, amice, sine offensione; æquis auribus, animisque; animo, quod dictum est, optimo, in mitiorem, meliorem, dexteriorem partem accepit; alias: Boni consuluit; Æqui, bonique fecit. 5. Interpretor in malam partem, prendre mal une chose. In malam partem accipis. In sinistram, pejorem, deteriorem partem; graviter; asperius; durius; in contumeliam; aliorsum; aliter; in alienam ac dictum est, partem accipis; alias: In contumeliam vertis. In contumeliæ loco ponis, Graviter; ægre; indigne fers, ac moleste: in deteriorem partem rapis. 6. Intelligo, audio, recevoir, apprendre. A tabellario, a majoribus, auditione, fama id accepimus. Artes a Magistris, aliquid suo experimento, natura duce accipere, la nature nous enseigne. 7. Assumo, recevoir. In societatem, amicitiam, deditionem accipere. 8. Capio, ressentir. Animum in aliquem quietum, fiduciam, ignominiam, calamitatem, dolorem, offensionem, injuriam, metum, lætitiam, voluptatem de virtute alicujus. 9. Sustineo, éprouver. Plagam, detrimentum, repulsam accipere. Cf. [Obtineo], [Acquiro], [Tracto].
ACCIPĬTER, tris., m. Épervier, faucon. Ab accipiendo dictus. Epith. Præceps, ferus, velox, atrox, nulli avi satis æquus.
ACCLĀMĀTĬO, ōnis, f. Cri, acclamation, clameur hostile. Syn. Admurmuratio, exclamatio, plausus, applausus. Epith. Acuta, attenuata nimis, adversa, levior, magna, maxima, secunda, ingens, læta, canora. Usus: Non acclamatione tantum, sed convicio et maledictis impeditus est Pompeius.
ACCLĀMO, as, avi, atum, are, a. Crier. Dicitur de clamore populi rem probantis, vel improbantis. Phras. Acclamatur ab omnibus, tous se mettent à crier. Admurmuratio omnium facta est. Conclamatur ab omnibus. Extollitur ab omni parte clamor. Clamore approbatur; adjuvatur ruentium in hostem impetus. Contumeliosissimo acclamationum genere reus laceratur. Usus: Oranti populus cum risu acclamavit. Cf. [Clamo], [Applaudo].
ACCLĪNO, as, avi, atum, are, a. Pencher vers. * Syn. Inclino, flecto ad aliquid. Usus: Acclinavit se ad illum.
ACCLĪVIS, e, gen. com. Qui va en montant. Syn. Arduus; fastigio leni subvexus; clementer, molliter assurgens. Usus: Pars viæ valde acclivis.
ACCLĪVĬTAS, ātis, f. Montée. * Syn. Loci facilitas in ascensu. Usus: Ab eo flumine pari acclivitate collis nascebatur.
ACCŎLA, æ, m. Habitant de. Syn. Vicinus, finitimus habitator. Usus: Amnis vadosi accola.
ACCŎLO, is, colui, cultum, ere, a., nonnunquam n. Habiter près de. Syn. Juxta colo, habito. Usus: Lacum, fluvium, mare, silvam, montem accolere.
ACCOMMŎDĀTĬO, ōnis, f. Conformité. Epith. Conveniens, decens, aptaque dispositio et collocatio. Usus: Elocutio est idoneorum verborum, et sententiarum ad intentionem accommodatio.
ACCOMMŎDĀTUS, a, um, part. v. accommodo. Apte, propre à, conforme. Syn. Paratus, aptatus, aptus, commodus, idoneus, habilis, opportunus. Adv. Consulto, vehementer. Phras. Accommodatus est genio meo, il se conforme à mon caractère. Optime convenit cum ingenio meo. Ad naturam meam mire factus est. Vehementer ad vitæ meæ rationem, et consuetudinem est accommodatus. Cf. [Aptus]. Usus: Oratio ad persuadendum accommodata. Verres ad vim, ad facinus accommodatus. Tempora ad res gerendas accommodata.
ACCOMMŎDO, as, avi, atum, are, a. Adapter à; conformer à. Syn. Apto, comparo, concinno, commodo, applico. Phras. 1. Me totum ad nutum tuum effingam et accomodabo, je vous obéirai, je ferai toutes vos volontés. Totum me ad voluntatem tuam, nutumque convertam; ad ductum me tuum applicabo; tibi serviam, tuam ad voluntatem meam conformabo; mores ex moribus formabo tuis; tibi me dedam penitus; tuis obsequar studiis, subserviam; de studio tuo studia mea erunt omnia; voluntatibus ubique velificabor tuis; totum me ad arbitrium tuum, inque mores tuos fingam, formabo; cum tua voluntate mea facile congruet, consentiet, conspirabit. 2. Se suamque fingit ad aliorum voluntates, il fait la volonté de tous. In aliorum arbitrium concedit, discedit, descendit: se ad aliorum nutum et arbitrium flectit; eorum voluntatibus obtemperat; arbitrio morem gerit; ad aliorum ingenium, mores, voluntates, mores componit, conformat suos. 3. Boni civis est, voluntatem suam ad Rempublicam accommodare, adjungere, conferre, aggregare, tout bon citoyen doit conformer sa volonté à celle de la république. Conjungere voluntatem suam cum publica causa; in omni voluntate sua, quid rationes publicæ ferant, postulent, spectare, intueri, attendere; nihil unquam velle a publica re sejunctum, alienum, separatum, disjunctum, remotum; nihil agere, suscipere, moliri, quod Reipublicæ non conducat, expediat, quod ejus commoda non postulent. 4. Rationes nostræ accommodandæ sunt tempori, il faut conformer nos manières d’agir au temps où nous vivons. Temporibus est assentiendum, obsequendum, cedendum, serviendum, inserviendum, rationes nostræ ad temporis rationes accommodandæ sunt; Populo subinde et scenæ, ut dicitur, serviendum est; Cujusvis temporis, aut temporum hominem te esse convenit. Temporis rationem ducere; ad tempestatem rem, consilia, actiones dirigere; consilia et actiones tempore moderari, res ad tempus accommodare; consilia ad rationem temporis componere, comparare te oportet. Decet nos in agendis rebus quasi ducem, aut consiliarium habere tempus. Fortunæ, tempori, necessitati parendum. Tempore utendum. Spectandum in omni re, quid res ac tempus ferat, postulet. Usus: 1. Ensem lateri, coronam capiti etc. accommodare, ceindre une épée, se mettre une couronne sur la tête, etc. 2. Se donner, s’appliquer. Fac animum litteris; curam agriculturæ; voluntatem tuam ad Rempublicam, te ad aliorum nutum accommodes. 3. Interposer. Nomen tuum, testimonium, jusjurandum, ad amicorum causas libens accomodabo. 4. Prêter. Alicui de ædibus, suas amico ædes ad nuptias accommodare.
ACCOMMŎDUS, a, um, Propre, convenable à. Syn. Appositus, commodus, opportunus, aptus, idoneus.
ACCRESCO, is, crēvi, crētum, ere, n. S’accroître. Syn. Cresco. )( Decresco. Usus: Flumen vehementer accrevit. Ex ea hæreditate patrimonio tuo non multum accrescet. Novi dolores, nova negotia veteribus accrevere. Hæc consuetudo cœpta a parvis, tecum simul accrevit. Cf. [Augeo], [Augesco], [Addo], [Cresco].
ACCRĒTĬO, ōnis, f. Accroissement. Syn. Incrementum. Usus: Luna accretione, et diminutione luminis dies notat.
ACCŬBĬTĬO, ōnis, f. Action de se coucher pour manger. Usus: Status, incessus, sessio, accubitio quam minime indecore fiant. Epith. Epularis.
ACCŬBO, as, cubui, cŭbĭtum, are, n. Être couché. Syn. Assideo, accumbo, adjaceo. Usus: In convivio eodem lecto alicui vel apud aliquem accubare, être couché à table près de quelqu’un. 2. Être situé auprès, adossé. Theatrum Tarpeio monti accubat, imminet, adjacet.
ACCUMBO, is, cubui, cŭbĭtum, ere, n. Se coucher, se mettre à table. Syn. Accubo, cubo, adjaceo, recumbo. Discumbo (semper de pluribus dicitur). Adv. Infra, supra aliquem, in summo (situs erat epulantium). Usus: Supra, infraque accumbunt.
ACCŬMŬLO, as, avi, atum, are, a. Accumuler, entasser. Syn. Augeo, adaugeo, addo, coacervo, congero, exaggero, construo, compono, colligo, cogo. )( Demo, imminuo. Adv. Acervatim. Usus: Aliquem donis accumulare; alicui honorem accumulare. Cf. [Augeo], [Copia].
ACCŪRĀTĬO, ōnis, f. Soin, exactitude. Syn. Studium, diligentia, cura. Epith. Diligentior, mera, major, veteratoria, oratoria. Usus: Accurationem adhibere, accuratione uti maxima, grand soin. Cf. [Diligentia], [Cura].
ACCŪRĀTUS, a, um, Soigné, fait avec soin. Syn. Meditatus, exquisitus, absolutus, perfectus; summo studio, summa industria elaboratus. Usus: Dicendi genus, sermo, commentatio accurata. Malitia accurata, malice complète. Cf. [Diligens], [Sollicitus].
ACCŪRO, as, avi, atum, are, a. Soigner. Syn. Curo, diligenter administro. Adv. Melius. Usus: Melius accurantur, quæ consilio geruntur.
ACCURRO, is, curri, cursum, ere, n. Courir vers. Syn. Ad aliquem curro, aliquo contendo, advolo, me confero, concurro. Adv. Cupide, libenter. Phras. Accurrere, accourir. Gradum, cursum flectere ad aliquem. Cf. [Curro]. Usus: 1. Romam accurre quæso, venez vite à Rome. 2. Transl. Istæ imagines ita nobis dicto audientes sunt, ut simul atque velimus, accurrant, ces images s’offrent soudain.
ACCŪSĀBĬLIS, e, gen. com. Blâmable. Syn. Accusatione et reprehensione dignus. Usus: Quorum omnium accusabilis est turpido.
ACCŪSĀTĬO, ōnis, f. Accusation. Syn. Incusatio, nominis delatio. Epith. Honesta, diligens, illustris, mala, nugatoria, manifesta, nobilis, gloriosa, vera, vetus, usitata, acris, intenta, infans, muta, nova, opima, perpetua. Usus: Accusationem factitare, profiteri, accuser, établir, préparer une accusation. Cf. [Actio].
ACCŪSĀTOR, oris, m. Accusateur. Syn. Actor. )( Defensor. Epith. Acer, acerbus, vehemens, multum acrior, æmulus, amans, bonus, diligens et firmus, falsus, satis firmus, gravis et vehemens, iratus, odiosus et assiduus, ridiculus, molestus, frigidissimus, gravis, idoneus, imbecillus, melior, temerarius, voluntarius. Usus: Accusatorem comparare in aliquem; alicui accusatorem ponere, opponere, susciter un accusateur à qqn. Personam accusatoris, ut temere sumpsit, ita celeriter posuit. Cf. [Actor].
ACCŪSĀTŌRĬĒ, adv. En accusateur, avec passion. Usus: Non hoc accusatorie, sed libere dixit.
ACCŪSĀTŌRĬUS, a, um, Qui concerne l’accusateur. Usus: Spiritus, artificium, jus accusatorium. Animo accusatorio, avec animosité.
ACCŪSO, as, avi, atum, are, a. Accuser. Syn. Defero, postulo, arcesso, arguo, item: Causam et culpam in aliquem confero; redarguo, insimulo, criminor. )( Excuso, defendo. Adv. Acrius, aspere et acerbe, constanter, copiose, diligenter, diligentissime, disposite, falso, graviter, gravius, gravissime, improbe, inhoneste, juste, justius, laboriosissime, leviter, libere, liberius, moderate, nefarie, pie, præclare, probabilius, publice, litteris, separatim, severe, vehementer, vere. Phras. Æmuli Catonem quinquagies accusarunt, les ennemis de Caton le mirent 50 fois en accusation. Catoni æmuli quinquagies diem dixere; litem intendere, intulere; Catonem judicio persecuti sunt; criminis reum fecere; in judicium, in crimen vocavere; reum citavere; in reos retulere; ejus nomen detulere. 2. Periculosum est, alios accusare, c’est une chose dangereuse que d’accuser les autres. Res periculi plena est, judicio exagitare alios; in judicium adducere; in jus rapere, trahere; criminis reos agere, peragere; crimen inferre; dicam alicui scribere, impingere; actionem intendere; ambitus, captæ pecuniæ etc. arcessere. 3. Nihil sceleratius est, ac socium falso de crimine accusare, pas d’attentat plus odieux que d’accuser un ami d’un crime faux. Immane facinus est, amico innoxio crimen affingere; accusationem conflare immerenti; innocentem in criminis suspicionem adducere; innoxium in culpam vocare, judicio exagitare; culpam, crimen conjicere, conferre in insontem, criminis expertem; amico nullo ejus merito crimen inferre. 4. Cicero Verrem crimine capitali accusavit, Cicéron accusa Verrès d’un crime capital. Cicero Verrem capitis accusavit; judicio capitis arcessivit; capitis reum egit, peregit; in judicium capitis vocavit, adduxit; rerum capitalium reum fecit; capitale Verri crimen intendit. 5. Manlius gravissime accusabatur, on accusait Manlius d’un crime très-grave. Manlius in jus ire, ambulare; in judicio periculum capitis adire; causam capitis ex vinculis dicere cogebatur. Manlius judicio gravissime conflictabatur; in judicio exagitatus reorum loco sedere; accusatorum impura maledicta, convicia audire; accusationis molestiam, iudicium subire; tribunal adire compulsus est. Manlio periculosum negotium ab accusatoribus exhibebatur, ambitus, ac majestatis postulato. Usus: 1. In judicio, accusare capitis, accuser d’un crime capital. 2. Extra judicium, de epistolarum negligentia, voluptatem accusare, accuser, blâmer.
ĀCER, cris, cre, gen. com. Actif, pénétrant. Syn. Vehemens, acutus, strenuus. Adv. Longe. Usus: Homo acerrimo ingenio; consilio, memoria, homme d’une intelligence très-vive, très-pénétrante. In rebus agendis, pervestigandis solers et acer. Acerrima est libertatis recuperandæ cupiditas, vif, énergique. Acris oculorum acies. In acerrima et attentissima cogitatione tempus illud omne posui. Unguentum acerrima suavitate conditum, parfum d’une suavité extrême et très-pénétrante. Cf. [Vehemens].
ĀCERBĒ, adv. Amèrement. Syn. Aspere. Usus: Accusationem acerbe tulit.
ĂCERBĬTAS, atis, f. Amertume, affection. Syn. 1. Ærumna, miseria, molestia, calamitas, tristitia. 2. Asperitas, feritas. Epith. Diuturna, magna, subita, summa. Usus: 1. Nullam acerbitatem, dolorem, cruciatum recuso, je ne refuse aucune douleur. Lacrimas in tuis acerbitatibus plurimas profudi. 2. Objurgatio tua multum habet acerbitatis. Multa uteris acerbitate. Ad summum imperium naturæ acerbitatem adjungis. In obvium quemque virus acerbitatis tuæ evomis. Cf. [Calamitas], [Asperitas].
ĂCERBUS, a, um, Apre au goût, vert; amer, fâcheux, triste. Proprie de fructibus dicitur. Syn. Acer, asper. Pomum acerbum; dolor, objurgatio acerba; Usus: Homo in vituperando acerbus. Cf. [Asper], [Difficilis], [Acerbitas].
ĂCERRA, æ, f. Coffret à encens. Ne coronæ, ne acerræ prætereantur.
ĂCERVĀTIM, En monceaux, en tas. Syn. Summatim. Usus: Acervatim jam reliqua dicam, sommairement.
ĂCERVUS, i, m. Monceau, tas. Syn. Cumulus. Differ. Acervus est minutiorum fere rerum, Strues proprie lignorum aggesta moles. Usus: Acervos tritici, nummorum construit avarus; acervos corporum vicit miles.
ĂCĒTUM, i, n. Vinaigre. Usus: Transl. Acetum habet in pectore; aceto hominem perfudit, il l’abreuva de railleries mordantes.
ĂCĬDUS, a, um, Aigre. * Usus: Culices acida petunt, ad dulcia non advolant.
ĂCĬĒS, ei, f. Tranchant, pointe. Syn. Pars acuta ferri. Epith. Acris, hebes, obtusior, parva. Transl. 1. Acies. Vivacité du regard. Syn. Visio, vis oculi. Epith. Hebes, obtusior 2. Pénétration de l’esprit. Syn. Acumen mentis, perspicacia. Usus: Ingenii acies disputando exercetur simul et exacuitur; otio hebescit et obtunditur. Rerum magnitudo aciem mentis perstringit, præstringit. Sapiens ab oculorum consuetudine aciem mentis abducit. 3. Acies, armée, troupe rangée en bataille. Syn. Exercitus, copiæ in certos ordines distributæ. Epith. Media, instructa. Usus: 1. Aciem instruere, ranger, mettre en bataille. Aciem struere, exornare, statuere, instituere, dirigere; Legiones in aciem collocare; Copias suas in acie constituere; aciem ordine disponere; alias: in certos ordines militem cogere; in certos numeros, partes distribuere; ordines dispertiri. 2. In aciem procedere, se présenter au combat, prodire in aciem; alias: Legiones in aciem deducere, educere, producere; in prælium educere militem. 3. Aciem varie formare, former divers corps de bataille; extendere; porrigere, seu extenuare; promovere; erigere in collem; firmare subsidiis; distrahere, distendere, laxare; jungere; mediam aciem exinanire; alias: explicare cornua, alas, ordines. 4. Acies turbatur, cedit, l’armée plie. Cornibus nutat acies; fluctuat; inclinatur; cornibus nudatur; perfringitur, impellitur, movetur. 5. Aciem primam perrumpere, battre l’avant-garde, les premiers rangs. Aciei principia disjicere; alias: frontem hostis urgere: prima signa, primam hostium coronam dividere; in mediam aciem prorumpere, invehi, impetum facere. 6. Aciem restituere, rétablir le combat. Aciem sistere; alias: frontem hostis urgere; integrare ordines; colligere, instaurare. 7. Ex acie discedere, quitter le champ de bataille: acie vel ex acie excedere, refugere, recedere. Cf. [Pugna], [Prœlium].
ĂCĪNĂCĒS, is, m. Cimeterre. * Syn. Gladius Medorum, aut Persarum.
ĂCĬNUS, i, m. vel ACINUM, i, n. Grain des fruits à grappe; pépin. Usus: Acinus vinaceus.
ĂCĬPENSER, eris, m. Esturgeon. Epith. Decumanus. Usus: Acipenser iste paucorum hominum est.
ĂCŎNĪTUM, i, n. Poison. * Usus: Fallunt aconita legentes.
ACQUĬESCO, is, quievi, quietum, ere, n. Se reposer. Syn. Quiesco, mihi requies est. Adv. Aliquantum, facillime, libenter. Usus: 1. Tres in itinere horas acquieveram, se reposer. 2. In ore tuo, et vultu; in libris, litteris; in charitate erga me tua acquiesco, mettre sa tranquillité dans, être satisfait de. Cf. [Quies], [Quiesco].
ACQUĪRO, is, sii vel sīvi, sĭtum, ere, a. Acquérir. Syn. Obtineo, consequor, adipiscor, nanciscor; paro, comparo, concilio, adjungo. Phras. 1. Acquisivi dignitatem, j’ai obtenu une charge. Ingenio duce, auctore, virtute dignitatem nactus sum, reperi, abstuli; dignitate auctus sum. Tribunatum mea virtute extorsi, non artibus expugnavi; suffragia non eblanditus sum, sed meritis assecutus. Laboribus meis dignitatem mihi peperi, consecutus sum; vigiliis meis hanc dignitatem acceptam refero, fero, possideo, teneo, debeo. Bonis artibus honor mihi obtigit; data mihi ea est provincia, honorem inveni, impetravi, votorum compos factus sum. Non obrepsi ad honores, sed ascendi. Laboribus, vigiliis meis in magistratum veni; dignitatem collegi, comparavi; ad honores perveni, je suis parvenu aux honneurs. 2. Malis artibus non exiguas opes acquisivit, il s’est procuré de grandes richesses par des moyens illégitimes. Malis artibus non exiguam pecuniam collegit, confecit, creavit, nummorum magnam vim expressit, abrasit, extorsit; rem ac pecuniam reperit, corrasit, eblanditus est. 3. Litterarum studiis magnam sibi famam acquisivit, son amour pour les lettres lui à procuré une grande renommée. Doctrinarum studio famam sibi ingentem ac dignitatem conciliavit; nomen adeptus est ingens; famam collegit non mediocrem et existimationem; famam, existimationem sibi confecit, peperit; splendorem nomini accersiit; in existimationem venit. Usus: Acquirere honorem, dignitatem, opes. Cf. [Obtineo], [Accipio], [Fama], [Pecunia].
ACRĬMŌNĬA, æ, f. Vivacité, énergie. Syn. Vis animi, impetus, vehementia. Usus: Sit in vultu pudor, et acrimonia. Oratio tua multum habet acrimoniæ.
ACRĬTER, adv. Fortement, vivement. Syn. Acri animo, vehementer, fortiter. Usus: Intelligit, dicitque acriter. Acute videt, et acriter.
ACRŎĀMA, atis, n. Tout ce qu’on entend avec plaisir: musique, lecture, symphonie, etc. Syn. Narratio jucunda. Musica, symphonia fabulæ actibus interponi solita. Epith. Festivum. Usus: Acroama Themistocli jucundissimum videbatur, quo sua cujusque virtus prædicaretur. Fuisti in hac fabula non modo spectator, sed actor et acroama.
ACRŎĀSIS, is, f. Auditoire, réunion. Syn. Auditio, auscultatio, auditorum conventus, école de servants. Usus: Hæc vel in acroasi audeam legere, (in auditorio Vulg.)
AC SĪ, Comme si. * Syn. Ut si; tanquam si; pro eo ac si, quasi; perinde quasi; similiter ac si; juxta ac si; non secus ac si. Usus: Tecum agam non secus ac si meus frater esses. Cf. [Quasi], [Similiter], [Æque].
ACTA, orum, n. pl. Actes officiels, registres. Epith. Firma, irrita, multa, nefaria, præclara, publica, privata, rata et firma, reliqua, urbana. Usus: 1. Aliquid in acta referre, consigner dans les actes publics. Sui consulatus acta Cicero ipse confecit; res suas in actis habebat, numerabat. 2. Acta rescindere, annuler les ordonnances de qqn. Acta Neronis sublata, rescissa sunt; ejus actis auctoritas est derogata et fides. 3. Acta rata habere, conserver tout ce qu’a fait qqn. Acta Cæsaris firma erant, servabantur diligenter, cum laude commemorabantur.
ACTĬO, ōnis, f. Action, procès. Syn. Actus, factum, negotium, lis, causa, procuratio. Epith. Aperta, ardentior, civilis, congruens menti, considerata, crudelis et importuna, non tribunitia, sed regia, divina, facilior, honesta, integra, levis, levior et facilior, liberalis, maxima, perjucunda gratiarum, comes eloquendi, popularis, prima, prior, singularis, tota, tragica, tribunitia, turpis, varia, vehemens, plena animi; plena spiritus, plena doloris, plena veritatis, vehemens et gravis, et copiosa, bona, certa, congruens virtutibus, consentanea appetitionibus, constantissima, atque optima, honesta, multa, periculosa, perpetua, præclara, publica, stultissima, forensis. Usus: 1. Faculté d’agir, acte, fait, action. Contemplatio sine actione manca est. Æqualitate vitæ, et omnium actionum nihil venustius. Ea pueris ludendi venia detur, quæ ab honestatis actionibus non sit aliena. Actio mentis et agitatio. Virtutis actio et usus. 2. Action de l’orateur ou de l’acteur (contenance, geste, voix). Epith. Congruens et apta, ad animos permovendos accommodata. Demosthenes tribuit primas, secundas, tertias actioni. 3. Droit de poursuivre en justice, procès. Syn. Oratio accusatoria, jus persequendi sibi debitum; judicium, quæstio forensis, lis. Usus: Actionem instituere, intenter un procès. Constituere, informare, suscipere actionem. 5. Actionem habere, avoir action contre qqn; demander la permission de poursuivre, actionem alicui intendere; actionem quærere, postulare. 6. Actionem relinquere, abandonner sa plainte actionem excludere, tollere.
ACTOR, oris, m. Acteur, item: Qui poursuit au nom d’un autre; avocat. Syn. Qui agit, accusator. Epith. Multo acrior, adversus, vehemens et fortis, fortissimus, idoneus, non invenustus, sed iners et inimicus fori, jucundus, optimus, summus, diligentissimus, industrius, malus. Usus: In theatro etiam mali actores perpetiendi sunt. Actor summus causarum. Idem inventor, compositor, actor.
ACTŬĀRĬUM, ii, n. Bateau léger. Usus: Actuaria minuta celeritate valent.
ACTUM EST, C’en est fait. Rem desperatam significat. Syn. Conclamatum est; absumpti sumus; ventum est ad finem; deploranda in perpetuum libertas nobis est; Res ad restim rediit; pejore loco res mea esse non potest, quam quo nunc sita est; perii, interii, nullus sum; occidi, mortuus sum; occisa res est; nec salus mihi, si velit, saluti esse potest; transactum est de me, actum de salute mea; disperii; omnes fortunæ perditæ sunt, et eversæ, eo redactus sum ut ipsa salus servare me haud possit; eam fortunam subii, ut spes melioris eventus relicta sit nulla; sepultus sum. Cf. [Despero].
ACTŬŌSĒ, Avec action, véhémence. Usus: Leniter, remisse, non actuose agere.
ACTŬŌSUS, a, um, Actif. Syn. Qui ab agendo non cessat. Usus: Virtus actuosa sit oportet.
ACTŬS, ūs, m. Acte. Syn. Actio, factum. Epith. Extremus, perfectissimus et ornatissimus, turpissimus et flagitiosissimus, vitæ non solum rectus, sed etiam pravus, varius. Usus: 1. Pravitas animi in actum erumpit, se traduire en actes. 2. Pars Comœdiæ vel Tragœdiæ, Acte. Vitæ nostræ, veluti fabulæ, mors extremus est actus.
ACTUS, a, um, part. v. ago. Fait, fini, passé. Usus: Bene tecum actum est. Acta ferme tibi ætas est, exacta. Acto negotio, sero venis. (Vulg. post festa).
ACTŪTUM, Bientôt, promptement. Syn. Statim, illico, subito, mox, confestim.
ĂCŬLĔĀTUS, a, um, Qui a un aiguillon, piquant. Usus: Aculeatas ad me dedisti litteras, vous m’avez écrit des lettres piquantes.
ĂCŪLĒUS, i, m. Aiguillon. Syn. Vesparum, vel apum stimulus; item: Transl. De iis, quæ pungunt, irritant, angunt. Epith. Oratorii ac forenses, reconditi. Usus: 1. Dolor. Domesticarum sollicitudinum aculeos occultare soleo, douleur, chagrin. 2. Jocus acerbus, raillerie piquante, sarcasme. Genus facetiarum, in quo multi aculei, et contumeliæ insunt 3. Acerbitas. Emittere aculeos severitatis in aliquem, être sévère pour qqn. Oratio sine forensium sententiarum aculeis. Cf. [Acerbitas], [Contumelia].
ĂCŪMEN, ĭnis, n. Pénétration, subtilité, vivacité de l’esprit. Syn. Perspicaciæ, ingenii vis, subtilitas. Epith. Flebile, nimium singulare, sæpe stomachosum, nonnunquam frigidum. Usus: Acumen Dialecticorum. Stili acumen et argutiæ.
ĂCŬO, is, cui, cūtum, ere, a. Aiguiser. Syn. Exacuo, excito. )( Obtundo. Usus: Usus prudentiam acuit. Gloria ingenium acuit, alit; iram, metum acuere. Palatum acuere, exciter l’appétit. Palatum exacuere, famem obsonare, appetentiam cibi facere, præstare, excitare, incitare.
ĂCUS, ūs, m. Aiguille. Phras. Acu pingere, broder. Phrygio opere pingere, laborare; acu telam, aut pannum variare. Usus: Vulnus acu punctum videbatur.
ĂCŪTĒ, Ingénieusement, finement, avec esprit. Syn. Subtiliter, ingeniose, argute, cum ingenio, non sine acumine. Usus: Acute colligere in disputando, respondere, tractare; acute, argute conjicere.
ĂCŪTUS, a, um, Aigu, fin, pénétrant, subtil. Syn. Subtilis, acer; perspicax, argutus. )( Hebes, obtusus. Adv. Valde. Usus: 1. Aiguisé. Culter acutus probe. 2. Habile, adroit, homo acutus, et natura perspicax. Motus animi celer, et acutus ad excogitandum. Dicendi genus acutum. Cf. [Ingenium].
ĂD, a, vers. Syn. In, apud, circa etc. Usus: 1. Motus ad locum, vel personam, à, vers, ad Messanam; ad montem; ad Consules venit. 2. Interdum statum in loco, dans. Remansit ad urbem; senatus habitus est ad Dianæ, Veneris, Castoris, subaud. fanum, ædem. 3. Apud, au, chez. Est mihi ad portum negotium. Hieme ad exercitum mansit. Ad mulieres nihil obtineri potuit. 4. Circa, jusqu’à. Exspectabo te ad ea tempora. 5. Contra, contre. Herba ad morsum bestiarum, ad oculos salubris. 6. Post, après. Ad hæc otii nonnihil fuit. 7. Propter, dans, à cause de. Abactæ boves ad desiderium relictarum immugiunt. 8. Pro, pour. Argentum ad statuam conferre. Adnotare rem ad memoriam posteritatis. 9. Ante, coram, au-devant. Ad limen, ad pedes ejus adstitit. 10. Comparantis, vel præferentis, en comparaison de. Nihil ad tuum equitatum; nihil est ad Ciceronem Brutus. 11. Secundum, à, selon. (Similitudinem significat.) Ad arbitrium illius; ad nutum; ad exemplum; ad hunc modum, ad eamdem normam; ad conjecturam alieni sensus; ad præscriptum; ad naturam; ad rationem temporis; ad aliorum similitudinem omnia gerere. 12. Præter, en outre. Ad cæteros dolores etiam illo premor. 13. Circiter, à peu près. Fuere ad ducentos. 14. Usque, jusqu’à. Ad hanc diem, horam; ad multam lucem, noctem; ad exactam ætatem; ad insaniam concupiscere. 15. Eleganter usum aut finem significat. Indiquant la cause. Erit hoc tibi ad privatum dolorem luctuosum, ad Reipublicæ rationes gloriosum. Callidus ad fraudem. Ad pugnam fit utiliter. Est ad aspectum venustum. Res varia et multiplex ad suspiciones. Ad laudem illustre. Vir ad suspicandum sagax, ad resistendum fortis. 16. Eleganter in his adhibetur: à la lettre, mot à mot. Ad litteram, ad verbum rem ediscere. Ad hæc; ad extremum; ad unguem.
ĂDÆQUO, as, avi, atum, are, a. Égaler. Syn. Æquo, exæquo, æqualem facio. )( Superior, inferior sum. Usus: Pompeius cum virtute fortunam adæquavit, Pompée fut aussi courageux que fortuné. Memoriam nominis sui cum omni posteritate adæquavit. Cf. [Exæquo].
ĂDĂGĬUM, ii, n. Adage, proverbe. * Syn. Proverbium. Usus: Vetus est adagium. Cf. [Proverbium].
ĂDĂMAS, antis, m. Acier, fer, diamant. * Usus: Genera adamantis sex noscuntur.
ĂDĂMO, as, avi, atum, are, a. S’éprendre de, aimer beaucoup. Syn. Valde amo, ardenter desidero, percupio, concupisco, exopto. Usus: Adamas, quod nunquam vidisti. Cf. [Amo].
ĂDAUGĔO, es, auxi, auctum, ere, a. Augmenter. Syn. Augeo, cumulo. )( Extenuo, minuo. Usus: Hæc indicia adaugent suspicionem. Cf. [Augeo].
ADBĬBO, is, bĭbi, bĭbĭtum, ere, a. Boire. * Syn. Bibo largius. Usus: Adbibit plus paulo. Transl. Écouter avidement. Cf. [Bibo].
ADDĔCET, imp. Il convient. Syn. Decet. Cf. [Decet].
ADDĪCO, is, xi, ctum, ere, n. et a. Accorder, adjuger, vendre. Syn. Dedo, mancipo, destino, adjudico, licitanti rem auferendam permitto, trado. )( Libero. Usus: Antonius regna, senatus auctoritatem exteris pecunia addixit, vendre, donner pour de l’argent. Nemini me addixi. Judices corrupti sententiam suam, fidem, religionem pretio largitoribus addicere nil pensi habent. Amores suos, cupiditates, voluntates alterius libidini; juventutem suam omni intemperantiæ addicere. Cf. [Trado], [Deditus].
ADDICTĬO, ōnis, f. Adjudication. Usus: Addictio et condonatio bonorum.
ADDICTUS, a, um, part. v. addico. Adjugé, engagé, lié à. Syn. Adjudicatus, mancipatus. Usus: Me addictum, deditum, obstrictum habes, vous avez en moi un homme dévoué. Homo in servitutem addictus, esclave. Pretio addictam habere fidem alteri, et mancipatam, se vendre à prix d’or. Urbs jam vastitati addicta. Cf. [Deditus].
ADDISCO, is, dĭdĭci, ere, a. Ajouter à ce qu’on sait, apprendre. Syn. Disco; ad ea, quæ didici, aliquid adjicio. )( Dedisco. Adv. Velocius. Usus: Orationem, carmina, novi aliquid addiscere. Cf. [Disco].
ADDĬTĀMENTUM, i, n. Augmentation, supplément. Syn. Accessio, appendicula. Usus: Inertissimi nobiles, in quibus præter nomen nihil est additamenti. Cf. [Accessio].
ADDO, is, dĭdi, ere, a. Approcher de, ajouter. Syn. Adjungo, adjicio, appono, adscribo, accessionem adjungo, facio, affero. Adv. Gradatim, minutim, paululum, recte. Phras. 1. Me quoque amicis tuis adde, mettes-moi aussi au nombre de vos amis. Amicis tuis aggrega, accerse, admisce, adjice; fac, ut tuorum amicorum additamentum sim; novum et adscriptitium amicum me habeto. Adscribe me amicorum tuorum numero. Familiarium tuorum numero me quoque adjice. 2. Ad injuriam addita est contumelia, à l’injustice on joignit l’insulte. Ad injuriam accessit contumelia; ad injuriam calumnia quoque admigravit; injuriæ auctarium adjectum est, contumelia; injuriæ cumulum attulit contumelia, injuriæ subjuncta, subtexta, mista, adnexa est contumelia; auxit injuriam contumelia nova. Usus: Addere aliquid de suo, ajouter du sien. Aliquid in orationem addere. Eas litteras in fasciculum tuarum addes, ajouter. Laude stimulos animis, alacritatem studendi discipulis addere, stimuler, Ad ornamenta nobilitatis doctrinæ laudem addere. Cf. [Augeo], [Adjungo], [Accedo].
ADDŎCĔO, es, docui, doctum, ere, a. Enseigner. Syn. Doceo.
ADDŬBĬTO, as, avi, atum, are, n. Pencher vers le doute, être incertain. Usus: Addubitavi paululum, num et quomodo ita evenerit; de fide tua nihil addubito.
ADDŪCO, is, duxi, ductum, ere, a. Amener; pousser, entraîner. Syn. Deduco, induco, contendo, contraho. )( Deduco, remitto. Syn. Transl. Invito, impello, pellicio, permoveo. Adv. Magnopere, ocius, quamprimum. Usus: 1. Adducere vultum, habenas, lorum, arcum, se rider, serrer le frein, bander un arc. Cf. [Adstringere]. 2. Permovere ad iram etc. pousser à la colère, au crime. Aliquem in metum; ad iracundiam, indignationem, misericordiam, negligentiam, ad fletum; in dubitationem, dubium; summam exspectationem; in opinionem; ad nequitiam adducere. 3. Redigere, réduire à la dernière extrémité etc. Aliquem in angustum, in summas angustias, in discrimen, in odium, in invidiam; in fidem, in suspicionem adducere, porter à croire, à soupçonner. Cf. [Moveo], [Allicio], [Persuadeo].
ADDŪCOR, eris, ductus sum, duci, p. Être poussé. Syn. Inducor, invitor. Adv. Facile, fortuito. Usus: (Cum iis, quæ vim permovendi animos habent.) Non spe, non odio, non commendatione aliorum, non officio, nec pretio, nec oratione adduci potuit, ut a proposito discederet, ni l’espoir, ni la haine etc. n’ont pu le détourner de son dessein. Non adducar; adduci non possum, ut credam, je ne puis croire.
ĂDĔDO, is, ēdi, ēsum, edere, a. Entamer; consumer, miner. Syn. Comedo. Usus: Non adesum, sed devoratum patrimonium. Jecur adesum. Cf. [Abligurio].
ĂDEMPTĬO, ōnis, f. Action d’enlever. Syn. Ablatio. Usus: Ademptio civitatis. Cf. [Jactura].
ĂDĔŌ, A ce point, tellement. Syn. Usque eo, tam, tantum. Usus: 1. Eo, à ce point. Adeo jam res rediit. 2. Itaque, c’est pourquoi. Propera adeo hinc tollere puerum. Unus adeo supersum. 3. Vero, mais. Id adeo, judices, considerate. 4. Imo quod plus est, bien pius, de plus. Adolescens tuus, atque adeo noster. Tune, atque adeo vos geminæ voragines. Aliquid atque adeo multa de suo addunt. Hostem intra mœnia, atque adeo in senatu videtis.