Legenda o św. Aleksym
Vita sancti Allexii rikmice1
Ach, krolu wieliki nasz,
Przydaj rozumu k mej rzeczy4,
Me sierce bostwem obleczy5,
Raczy6 mię mych grzechów pozbawić,
Bych7 mogł o twych świętych prawić8.
Żywot jednego świętego,
Coż9 miłował Boga swego,
Cztę10 w jednych księgach o nim.
Kto chce słuchać, ja powiem.
W Rzymie jedno panię było,
Coż Bogu rado11 służyło.
A miał barzo wielki dwor,
Procz12 panosz13 trzysta rycerzow,
Co są mu zawżdy służyli14,
Zawżdy k jego stołu byli15.
Chował je na wielebności i na krasie16
I miał kożdy swe złote pasy.
Chował siroty i wdowy,
Dał jim osobne trzy stoły,
Za czwartym pielgrzymi jedli,
Ci ji17 do Boga przywiedli.
Eufamijan jemu dziano18
Wielkiemu temu panu,
A żenie19 dziano Aglijas;
Był wysokiego rodu,
Nie miał po sobie żadniego płodu22.
Aby je tym darował,
Aby jim jedno plemię25 dał —
Bog tych prośby wysłuchał.
A gdy się mu syn narodził,
Ten się w lepsze przygodził26:
Więc mu zdziano27 Aleksy,
Ten był oćca barzo lepszy28.
Ten więc służył Bogu rad.
Iże był star29 dwadzieścia k temu cztyrzy lata30,
Więc k niemu rzekł ociec słowa ta:
«Miły synu, każę tobie,
Pojim zajegoć31 żonę sobie;
Której jedno32 będziesz chcieć,
Ślubię33 tobie, tę masz mieć».
Syn odpowie oćcu swemu,
«Oćcze, wszekom ja twoje dziecię36,
Wiernie dałbych37 swoj żywot prze cię38.
Cokole39 mi chcesz kazać,
Po twej woli40 ma się to zstać».
A więc mu cesarz dziewkę41 dał —
A papież ji s nią oddał42.
A w ten czas papieża miano,
Innocencyjusz mu dziano;
To ten był cesarz pirwy,
Archodonijusz niżli43 —
Ktorej królewnie Famijana dziano,
Co ją Aleksemu dano.
A gdy się s nią pokładał,
Tej nocy s nią gadał.
Wrocił zasię44 pirścień jej,
A rzekł tako do niej:
«Ostawiam cię przy twym dziewstwie45,
Wroć mi ji46, gdy będziewa oba47 w niebieskim krolewstwie.
Jutroć się bierzę48 od ciebie
Służyć temu, coż ci jest w niebie.
A gdyć wszytki stoły osiędą,
Tedyć ja już w drodze będę.
Miła żono, każę tobie:
Służy49 Bogu w każdej dobie,
Ubogie karmi50 i odziewaj,
Swych starszych nigdy nie gniewaj,
Chowaj się we czci i w kaźni,
Nie traci nijednej51 przyjaźni»”.
Królewna odpowie jemu:
«Mam też dobrą wolą k temu,
Namilejszy mężu moj,
Tego się po mnie nic nie boj.
Każdy członek w mym żywocie
Chcę chować w kaźni i w cnocie;
Jinako52 po mnie nie wzwiesz53,
Dojąd54 ty żyw, ja też».
Od obiada się precz brał57;
O tym nikt nie wiedział,
Jedno58 żona jego,
Ta wiedziała od niego.
Nabrał sobie śrebra, złota dosyć,
Co go mogł piechotą nosić;
Więc się na morze wezbrał,
A ociec w żałości ostał.
I mać miała dosyć żałości,
(Przypuszczalnie w rkps. brak dwóch wierszy)
Żonę po nim jeko spyta.
Więc to święte plemię59
Przyszło w jednę ziemię.
Rozdał swe rucho60 żebrakom,
Śrzebro, złoto popom, żakom.
Więc sam pod kościołem siedział,
A o jego księstwie61 nikt nie wiedział.
Więc to zawżdy wstawał reno,
Ano kościoł zamkniono,
Więc tu leżał podle62 proga
Ano z wirzchu szła przygoda:
Niegdy65 mroz, niegdy woda,
Eż66 się zstało67 w jeden czas,
Wstał z obraza Matki Bożej obraz68.
Szedł do tego człowieka,
I rzekł jest71 tako do niego:
«Wstań, puści72 człowieka tego,
Otemkni73 mu kościoł Boży,
Ać74 na tym mrozie nie leży».
Żak się tego barzo75 lęknął,
Wstawszy, kościoł otemknął.
To się nie jedno76 dziejało,
Ale się często dziejało.
Więc żak powiedał każdemu,
I staremu, i młodemu.
A gdyż to po nim uznali,
Wieliką mu fałę77 dali.
Za świętego ji trzymano78
I wiele mu prze Bog79 dawano.
Steskszy80 sobie ociec jego,
Prze swego syna jedynego,
Rozsłał po wszym ziemiam81 lud
I zadał jim wielki trud;
Strawili wieliki pieniądz,
Swego księdza82 szukając.
Tu ji nadjeli83
W jednym mieście, w Jelidocni84.
Nie znał go jeden, jeko drugi,
A on poznał wszytki swe sługi.
Brał od nich jełmużny jich,
Więc wiesioł85 był,
Iż ji86 tym Bog nawiedził.
Tu są jechali87 od niego,
A nie poznał żadni88 jego,
A oćcu są powiedzieli:
«Nigdziejsmy go nie widzieli».
A gdy to ociec usłyszał ta słowa,
Tedy jego żałość była nowa.
Tu jął płakać, narzekać,
Mać nie mogła płaczu przestać.
A więc świętemu Aleksemu,
Temu księdzu89 wielebnemu,
Tu się wezbrał jeko mogę,
Wsiadł na morze w kogę94,
Brał95 się do ziemie, do jednej,
Do miasta Tarsa96 w Syryjej.
Tam był czuł97 świętego Pawła,
Tu była98 jego myśl padła.
Więc się wietr obrocił,
Ten ci ji99 zasię100 nawrócił.
A gdy do Rzyma przyjął101, Bogu dziękował,
Iż ji do swej ziemie przygnał.
A rzekąc102: «Już tu chcę cirzpieć103
Mękę i wsztki104 złe file105 jimieć106
U mego oćca na dworze,
Gdym nie przebył za morze».
Potkał107 na żorawiu108 przed grodem
Oćca swego i jął go prosić:
«W jimię Syna Bożego
I dla syna twego, Aleksego,
A racz mi swą jełmużnę dać,
Bych mógł ty odrobiny brać,
Co będą z twego stoła padać».
Jego ociec to usłyszał,
Iż jemu synowo109 jimię wspomionął110:
Tu silno rzewno zapłakał,
Więc ji Boga dla111 chował112.
A gdy usłyszał taką mowę,
Zawinął sobie płaszczem głowę;
Tu się był weń zamęt113 wkradł,
Mało eże114 z mostu nie spadł
Podał115 mu szafarza116 swego,
Ten mu czynił wiele złego.
Tu pod wschodem117 leżał,
Każdy nań pomyje lał.
A leżał tu sześćnaćcie lat,
Wsztko cirpiał prze Bog rad;
Siodmegonaćcie lata za morzem był118,
Co sobie nic nie czynił.
A więc gdy już umrzeć miał,
Sam sobie list napisał
I ścisnął ji119 twardo w ręce,
Popisawszy swoje wsztki męki
I wsztki skutki120, co je płodził,
Jako się na świat narodził.
A gdy Bogu duszę dał,
Tu się wielki dziw zstał121:
Wsztki, co w Rzymie były.
Więc się po nim pytano,
Po wsztkich domiech125 szukano;
Nie mogli go nigdziej najć126,
A wżdy127 nie chcieli przestać.
Jedno młode dziecię było,
A rzekąc130: «Aza131 wy nie wiecie o tym,
Kto to umarł? Jać132 wam powiem.
U Eufamijanać leży,
Pod wschodem135 ji136 najdziecie,
Acz go jedno137 szukać chcecie».
Więc tu papież z kardynały138,
Cesarz z swymi kapłany
Szli są k niemu z chorągwiami,
A zwony wżdy139 zwoniły samy;
Tu więc była ludzi siła140,
Silno141 wielka ciszczba142 była.
Od tego świętego ciała,
Który le145 chorobę miał,
Natemieście146 zdrow ostał.
Tu są147 krasne cztyrzy148 świece stały,
Co są149 więc w sobie święty ogień miały.
Chcieli mu list z ręki wziąć,
Nie mogli go mu wziąć.
Ani cesarz, ani papież,
Ani wsztko kapłaństwo takież150,
I wsztek lud k temu151,
Nie mógł rozdrzeć152 nicht153 ręki jemu.
Więc wsztcy prosili Boga za154 to,
Aby jim Bog pomogł na to,
By mu mogli list otjąć155,
A wżdy156 mu go nie mogli otjąć,
Eżby157 ale158 poznali mało159,
Co by na tym liście stało160.
Jedno161 przyszła żona jego,
A wściągła162 rękę do niego,
Eż jej w rękę upadł list,
Przeto, iż był jeden do drugiego czyst163.
A gdy ten list oglądano,
Natemieście uznano,
Iż był syn Eufamijanow164,
A księdza165 rzymskiego cesarzow.
A gdy to ociec [...]
(dalszego ciągu w rkps. brak)
Przypisy:
1. Vita sancti Allexii rikmice (łac.) — żywot świętego Aleksego (pisany) rytmem (tj. wierszowany); ostatni wyraz zniekształcony, powinno być prawdopodobnie: rhytmicae. [przypis edytorski]
2. dziać komu (starop.) — nadawać imię; nazywać. [przypis edytorski]
3. Męszyjasz (starop.) — Mesjasz. [przypis edytorski]
4. k mej rzeczy (starop.) — tu: do mej mowy, mojej mowie (tj. „temu, co mam rzec”). [przypis edytorski]
5. obleczy (starop.) — forma trybu rozkazującego; dziś: oblecz, przyodziej. [przypis edytorski]
6. raczy (starop.) — forma trybu rozkazującego; dziś: racz. [przypis edytorski]
7. bych (starop.) — bym, abym. [przypis edytorski]
8. prawić (starop.) — mówić, opowiadać. [przypis edytorski]
9. coż (starop.) — tu: który. [przypis edytorski]
10. cztę (starop.) — czytam; forma 1 os.lp od czas. cześć: czytać. [przypis edytorski]
11. rado (starop.) — forma r.n.; dziś: rade; rado służyło: służyło chętnie. [przypis edytorski]
12. procz (starop.) — oprócz. [przypis edytorski]
13. panosza (starop.) — drobny szlachcic; dworzanin, giermek. [przypis edytorski]
14. są mu (...) służyli (starop. forma) — forma złożona czasu przeszłego. [przypis edytorski]
15. k stołu (starop.) — do stołu, dla stołu; tu: przy stole; zawżdy k jego stołu byli: zawsze siadywali u jego stołu. [przypis edytorski]
16. chował je na wielebności i na krasie (starop.) — utrzymywał ich wspaniale i pięknie. [przypis edytorski]
17. ji (starop. forma) — go. [przypis edytorski]
18. dziano jemu (starop.) — nazywano go. [przypis edytorski]
19. żenie (starop. forma) — żonie. [przypis edytorski]
20. ubostwo (starop.) — rzecz. zbiorowy: ludzie ubodzy. [przypis edytorski]
21. być (...) w czas (starop.) — tu: śpieszyć z pomocą; być pomocnym. [przypis edytorski]
22. płod (starop.) — tu: dziecko, potomek. [przypis edytorski]
23. ci (starop.) — partykuła wzmacniająca. [przypis edytorski]
24. jąć (starop.) — zacząć. [przypis edytorski]
25. plemię (starop.) — dziecko, potomek. [przypis edytorski]
26. w lepsze się przygodzić (starop.) — być zdatnym do (czegoś) lepszego. [przypis edytorski]
27. zdziano mu (starop.) — nadano mu imię. [przypis edytorski]
28. był oćca barzo lepszy (starop.) — był dużo lepszy od ojca. [przypis edytorski]
29. był star (starop.) — miał lat; był w wieku. [przypis edytorski]
30. dwadzieścia k temu cztyrzy lata (starop.) — dwadzieścia i do tego cztery lata; dwadzieścia cztery lata. [przypis edytorski]
31. zajegoć (starop.) — zaraz; pojim zajegoć żonę: weź (sobie) niezwłocznie żonę. [przypis edytorski]
32. jedno (starop.) — tylko. [przypis edytorski]
33. ślubić komu (starop.) — ślubować komu, przysięgać komu; dawać komu słowo. [przypis edytorski]
34. wszeko (starop.) — wszak, wszelako; przecież. [przypis edytorski]
35. słusza (starop.) — przystoi, wypada; wszeko słusza starszemu tu: jak przystoi (odpowiadać) osobie starszej. [przypis edytorski]
36. wszekom ja twoje dziecię (starop.) — przecież jestem twoim dzieckiem. [przypis edytorski]
37. dałbych (starop. forma) — dałbym. [przypis edytorski]
38. prze cię (starop.) — za ciebie; dałbych swoj żywot prze cię: swoje życie oddałbym za ciebie. [przypis edytorski]
39. cokole (starop.) — cokolwiek. [przypis edytorski]
40. po twej woli (starop.) — zgodnie z twoją wolą. [przypis edytorski]
41. dziewka (starop.) — dziewczyna, tu: córka. [przypis edytorski]
42. ji s nią oddał (starop.) — połączył go z nią (ślubem). [przypis edytorski]
43. A w ten czas (...) Archodonijusz niżli — Niewykluczone, że kolejność wierszy 52–53 oraz 54–55 powinna być odwrócona [tj. „To ten był cesarz pirwy, / Archodonijusz niżli / A w ten czas papieża miano, / Innocencyjusz mu dziano”; red. WL]. [przypis redakcyjny]
44. zasię (starop.) — tu: z powrotem. [przypis edytorski]
45. dziewstwo (starop.) — dziewictwo. [przypis edytorski]
46. ji (starop.) — go; wroć mi ji: zwróć mi go (tj. pierścień). [przypis edytorski]
47. będziewa oba (starop.) — będziemy oboje. [przypis edytorski]
48. bierzę od ciebie (starop.) — odchodzę od ciebie; bierzyć: brać się, zbierać się wyruszać (w drogę). [przypis edytorski]
49. służy (starop. forma) — daw. forma trybu rozkazującego lp; dziś: służ. [przypis edytorski]
50. karmi (starop. forma) — daw. forma trybu rozkazującego lp; dziś: karm. [przypis edytorski]
51. nijednej (starop.) — żadnej. [przypis edytorski]
52. jinako (starop.) — inaczej. [przypis edytorski]
53. jinako po mnie nie wzwiesz (starop.) — nic innego o mnie nie usłyszysz. [przypis edytorski]
54. dojąd (starop.) — dokąd; póki. [przypis edytorski]
55. jeko (starop.) — jak; tu: gdy, skoro. [przypis edytorski]
56. zajutra (starop.) — nazajutrz. [przypis edytorski]
57. się precz brał (starop.) — zebrał się do drogi; ruszał w drogę. [przypis edytorski]
58. jedno (starop.) — tylko. [przypis edytorski]
59. plemię (starop.) — tu: potomek; dziecko. [przypis edytorski]
60. rucho (starop.) — szaty, odzienie. [przypis edytorski]
61. księstwo (starop.) — tu: książęce pochodzenie. [przypis edytorski]
62. podle (starop.) — pod, u (progu). [przypis edytorski]
63. falić (starop.) — chwalić. [przypis edytorski]
64. falę, proszę (starop.) — forma imiesłowowa: chwaląc, prosząc. [przypis edytorski]
65. niegdy (starop.) — czasem. [przypis edytorski]
66. eż (starop.) — aż. [przypis edytorski]
67. zstać się (starop.) — stać się; przydarzyć się (czas. dokonany). [przypis edytorski]
68. wstał z obraza Matki Bożej obraz — postać Matki Bożej zeszła z obrazu. [przypis edytorski]
69. jen (starop.) — który. [przypis edytorski]
70. opiekać się (starop.) — opiekować się. [przypis edytorski]
71. rzekł jest (starop.) — forma złożonego czasu przeszłego dokonanego. [przypis edytorski]
72. puści (starop.) — puść. [przypis edytorski]
73. otemkni (starop.) — odemknij; otwórz. [przypis edytorski]
74. ać (starop.) — tu: niech. [przypis edytorski]
75. barzo (starop.) — bardzo. [przypis edytorski]
76. nie jedno (starop.) — nie jeden raz. [przypis edytorski]
77. fała (starop.) — chwała; wieliką mu fałę dali: oddali mu cześć, otoczyli go wielką czcią. [przypis edytorski]
78. trzymać kogo za co (starop.) — uważać kogo za co. [przypis edytorski]
79. prze Bog (starop.) — w imię Boga; w imię boże. [przypis edytorski]
80. steskszy sobie (starop.) — forma imiesłowowa: stęskniwszy się. [przypis edytorski]
81. po wszym ziemiam (starop.) — po wszech ziemiach; po wszystkich krajach. [przypis edytorski]
82. ksiądz (starop.) — książę. [przypis edytorski]
83. nadjeli ji (starop.) — znaleźli go, spotkali go. [przypis edytorski]
84. w Jelidocni — w Laodycei; św. Aleksy miał przebywać w Edessie w Syrii (obecnie: w Turcji). [przypis edytorski]
85. wiesioł był (starop.) — był wesoły. [przypis edytorski]
86. ji (starop.) — go. [przypis edytorski]
87. są jechali (starop.) — pojechali; złożona forma czasu przeszłego. [przypis edytorski]
88. żadni (starop.) — żaden. [przypis edytorski]
89. ksiądz (starop.) — tu: książę. [przypis edytorski]
90. nieluby (starop.) — niemiły. [przypis edytorski]
91. fała (starop.) — chwała. [przypis edytorski]
92. ondzie (starop.) — w onym miejscu; tam. [przypis edytorski]
93. wodzić się (starop.) — wieść się, powodzić się; fała (...) co się mu ondzie wodziła: chwała, która go tam spotykała. [przypis edytorski]
94. koga (starop.) — statek. [przypis edytorski]
95. brać się do (starop.) — tu: wybierać się do (jednej ziemie: pewnego kraju). [przypis edytorski]
96. Tars — Tars (dziś: Tarsus w Turcji), miejsce urodzenia, a następnie chrześcijańskiego kultu św. Pawła Apostoła. [przypis edytorski]
97. był czuł (starop.) — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: czuł wcześniej, uprzednio. [przypis edytorski]
98. była (...) padła (starop.) — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: padła wcześniej, uprzednio. [przypis edytorski]
99. ji (starop.) — go. [przypis edytorski]
100. zasię (starop.) — tu: z powrotem; nazad. [przypis edytorski]
101. przyjąć (starop.) — tu: przybyć. [przypis edytorski]
102. rzekąc (starop.) — forma imiesłowowa; dziś: mówiąc. [przypis edytorski]
103. cirzpieć (starop.) — cierpieć. [przypis edytorski]
104. wsztki — w rkps. tu i w ośmiu jeszcze innych miejscach występuje forma „wsztki”, co nasuwa przypuszczenie, że pisarz tak ją wymawiał. [przypis redakcyjny]
105. file (starop.) — chwile. [przypis edytorski]
106. jimieć (starop.) — mieć, posiadać. [przypis edytorski]
107. potkać (starop.) — spotkać. [przypis edytorski]
108. na żorawiu przed grodem (starop.) — na moście zwodzonym pod miastem. [przypis edytorski]
109. synowo jimię (starop.) — imię syna. [przypis edytorski]
110. wspomionął (starop.) — wspomniał. [przypis edytorski]
111. Boga dla (starop.) — dla Boga; z powodu Boga, ze względu na przykazania pobożności. [przypis edytorski]
112. Więc ji Boga dla chował — Niewykluczone, że wiersz ten powinien następować po w. 178 [tj. po „Mało eże z mostu nie spadł”]. [przypis redakcyjny]
113. zamęt (starop.) — smutek, troska. [przypis edytorski]
114. eże (starop.) — tu: że. [przypis edytorski]
115. podał mu szafarza swego (starop.) — tu: oddał go w opiekę swego szafarza, rządcy. [przypis edytorski]
116. szafarz (daw.) — osoba odpowiedzialna za gospodarstwo domowe, w szczególności spiżarnię, na daw. dworze magnackim. [przypis edytorski]
117. wschod (starop.) — schody. [przypis edytorski]
118. Siodmegonaćcie lata za morzem był — lub: „Siodmegonaćcie lata zamorzon był”. [przypis redakcyjny]
119. ji (starop.) — go. [przypis edytorski]
120. skutki (starop.) — tu: dzieła, czyny. [przypis edytorski]
121. zstać się (starop.) — stać się (czas. dokonany). [przypis edytorski]
122. samy (starop. forma) — forma lm r.ż.; dziś: same. [przypis edytorski]
123. zwon (starop.) — dzwon. [przypis edytorski]
124. zwonić (starop.) — dzwonić. [przypis edytorski]
125. domiech (starop. forma) — N.lm r.m.; dziś: (po) domach. [przypis edytorski]
126. najć (starop.) — znaleźć. [przypis edytorski]
127. wżdy (starop.) — przecież, zawsze; tu: ciągle. [przypis edytorski]
128. jim (starop.) — im. [przypis edytorski]
129. wzjawić (starop.) — wyjawić. [przypis edytorski]
130. rzekąc (starop.) — forma imiesłowowa; dziś: mówiąc. [przypis edytorski]
131. aza (starop.) — czy, czy też. [przypis edytorski]
132. jać (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]
133. o jimże (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; inaczej: o nim to (właśnie). [przypis edytorski]
134. fała (starop.) — chwała; fała bieży: rozchodzi się sława, rozgłos. [przypis edytorski]
135. pod wschodem (starop.) — pod schodami. [przypis edytorski]
136. ji (starop. forma) — go. [przypis edytorski]
137. jedno (starop.) — jedynie, tylko. [przypis edytorski]
138. kardynały (starop. forma) — N.lm; dziś (z) kardynałami. [przypis edytorski]
139. wżdy (starop.) — przecież, zawsze; tu: ciągle. [przypis edytorski]
140. siła (starop.) — dużo, mnóstwo. [przypis edytorski]
141. silno wielka (starop.) — bardzo wielka; bardzo duża. [przypis edytorski]
142. ciszczba (starop.) — ciżba; tłum. [przypis edytorski]
143. kogokole (starop.) — kogokolwiek. [przypis edytorski]
144. para (starop.) — opary, zapach. [przypis edytorski]
145. le (starop.) — li, tylko; ktory le: którykolwiek, który tylko. [przypis edytorski]
146. natemieście (starop.) — natychmiast. [przypis edytorski]
147. są (...) stały (starop. forma) — forma złożona czasu przeszłego. [przypis edytorski]
148. cztyrzy (starop.) — cztery. [przypis edytorski]
149. są (...) miały (starop. forma) — forma złożona czasu przeszłego. [przypis edytorski]
150. takież (starop.) — także. [przypis edytorski]
151. k temu (starop.) — do tego; tu: w dodatku. [przypis edytorski]
152. rozdrzeć (starop.) — tu: otworzyć. [przypis edytorski]
153. nicht (starop.) — nikt. [przypis edytorski]
154. prosić za co (starop.) — prosić o co. [przypis edytorski]
155. otjąć (starop.) — odebrać. [przypis edytorski]
156. wżdy (starop.) — przecież; tu: jednak. [przypis edytorski]
157. eżby (starop.) — iżby, żeby. [przypis edytorski]
158. ale a. ali (starop.) — tu: oto. [przypis edytorski]
159. mało (starop.) — trochę; poznać mało: trochę się dowiedzieć. [przypis edytorski]
160. co by na tym liście stało (starop.) — co jest napisane w tym liście. [przypis edytorski]
161. jedno (starop.) — jedynie, tylko; tu: dopiero. [przypis edytorski]
162. wściągła (starop. forma) — 3 os.lp r.ż od czas. wściągać; tu: wyciągnęła. [przypis edytorski]
163. cześć (starop.) — czytać; był czyst: był czytany; przeto iż był jeden do drugiego czyst tu: ponieważ był pisany przez jedno do drugiego a. ponieważ był przez jedno przeznaczony do czytania dla drugiego (przez męża dla żony). [przypis edytorski]
164. syn Eufamijanow (starop.) — syn Eufamijanowy, czyli syn Eufamijana. [przypis edytorski]
165. ksiądz (starop.) — książę. [przypis edytorski]