Wybór poezji

Do Aleksandry

Ma śliczna Aleksandro, gdybym świat miał w mocy,

Krwawy uraz na sercu nosząc we dnie, w nocy,

Dałbym ci go w zakładzie, serce okupując,

Lecz, nędznik, rozgniewane niebo na się czując¹,

I to, co mam, na ołtarz twój niosę z ochotą:

Krew swoję², zdrowie, wierność, stateczność i z cnotą.

Do Anny

Z czasem wszytko³ przemija, z czasem bieżą lata,

Z czasem państw koniec idzie, z czasem tego świata.

Za czasem ustaje dowcip⁴ i rozum niszczeje,

Z czasem gładkość⁵, uroda, udatność wiotczeje.

Z czasem kwitnące łąki krasy⁶ postradają,

Z czasem drzewa zielone z liścia opadają.

Z czasem burdy⁷ ustają, z czasem krwawe boje,

Z czasem żal i serdeczne⁸ z czasem niepokoje.

Z czasem noc dniowi, dzień zaś nocy ustępuje,

Czasowi zgoła wszytko na świecie hołduje.

Szczera miłość ku tobie, Anno, me kochanie,

Wszytkim czasom na despekt⁹ nigdy nie ustanie.

Do Księcia Imci Krzysztofa Radziwiłła, wojewody wileńskiego i hetmana wielkiego W. K. L¹⁰.

Miej, Książę, niedoszłego żniwa różne snopy.

Znam¹¹, żem nie był na skale ślicznej Kalijopy¹²

I nie wiem, kędy płyną kastalijskie zdroje¹³:

Tyś mój Febus¹⁴, tyś, Książę, Hipokrene¹⁵ moje.

Ty mi ducha dodawasz, ty wyjmujesz z ceny

Tych, co teraz ubogie biczują Kameny¹⁶.

Tobie jeśli w smak będą moje głuche strony¹⁷,

Jasne głową wyniosłą przesiągłem tryjony¹⁸.

Do Seweryna

Pili z sobą dwaj na zmowie

Za jednej, za drugiej zdrowie.

Tu możesz zrozumieć snadnie¹⁹,

Że nie każdy tego zgadnie.

A te przyjaciółki obie

Są bliskie sąsiady sobie.

Rów między nimi granica

I wpada jako ulica

Właśnie na gościniec, który

Przez pośrodek białej góry

Idzie w niż do Szarogroda,

Kędy Kieski²⁰ wojewoda

Więził kiedyś wuja swego,

Skąd do procesu prawnego

Przyszło stronom, a sąsiady

Były przyczyną tej zwady.

Do tejże

Tym ma nad Macedona²¹ Aleksandra moja:

Ów świat jeżdżąc zwojował, a do tej podwoja

Od²² ziemskich bohatyrów²³ wolny hołd oddany;

Ów w ciele, Aleksandra w sercu czyni rany;

Ów zbrojnymi szeregi²⁴, ta przeraża wzrokiem;

Ów ogniem płomienistym, ta świat pali okiem.

Krótkość żywota

Godzina za godziną niepojęcie chodzi:

Był przodek, byłeś ty sam, potomek się rodzi.

Krótka rozprawa: jutro — coś dziś jest, nie będziesz,

A żeś był, nieboszczyka imienia nabędziesz;

Dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt, żywot ludzki słynie.

Słońce więcej nie wschodzi to, które raz minie,

Kołem niehamowanym lotny czas uchodzi,

Z którego spadł niejeden, co na starość godzi²⁵.

Wtenczas, kiedy ty myślisz, jużeś był, nieboże;

Między śmiercią, rodzeniem byt nasz ledwie może

Nazwan być czwartą częścią mgnienia²⁶; wielom była

Kolebka grobem, wielom matka ich mogiła.

Łazarz²⁷ do bogacza

Bogaczu hardy, próżno śmiejesz się z nagiego:

Nago wchodzim na ten świat, nago pójdziem z niego,

Nagie sumnienie²⁸ Bóg sam jako czyste lubi,

Święta prawda nad wszytko nagością się chlubi,

Nagi miesiąc i gwiazdy, i okrąg słoneczny,

Nago wchodzi, wychodzi z ciała duch przedwieczny,

Nadzy nieba mieszkańcy, nadzy są bogowie.

Przyjdzie czas, o pstry kruku, kiedyć pogotowie²⁹

Odbiorą cudze pióra; wtenczas swe nagości

I sprośny wrzód odkryjesz, i spróchniałe kości.

Marność

Świat hołduje marności

I wszytkie ziemskie włości;

To na wieki nie minie,

Że marna marność słynie.

Miłujmy i żartujmy,

Żartujmy i miłujmy,

Lecz pobożnie, uczciwie,

A co czyste właściwie.

Nad wszytko bać się Boga —

Tak fraszką³⁰ śmierć i trwoga.

Marność sławy

Świat obłudny, tu widząc mieszkańca swojego,

We dnie i w nocy pilnie myśli koło tego,

Jakoby go mógł nakryć zdradnymi sieciami;

Czasem go ponętnymi łudzi rozkoszami,

Czasem też strachem karmi, wnet zaś pochlebuje,

A żółć z miodem zmieszaną zawsze mu gotuje.

Lecz ty na wszytkie trwogi tak bądź ustalony,

Abyś z obu stron³¹ umysł miał niezwyciężony.

Tak żyj na tym tu świecie, jakby cię nie było,

Co jako masz wykonać, niebo nauczyło,

Z którego duch twój wzięty, iskierka wieczności;

Ten ci nazad³² pokaże do ojczystej włości³³.

Wątpię, by mu wyrównał z wielkich panów drugi.

Zła śmierci, ciałoś tylko przywłaszczyła sobie,

Lecz sława jego w ciemnym nie została grobie.

Nagrobek Jerzemu Hołowni, słudze i towarzyszowi husarskiemu tegoż Księcia, podczas pogromu rokoszanów zabitemu

Stań, proszę, ty, co mijasz! — Hołownię Jerzego

W Wielkim Księstwie Litewskim szlachcica zacnego

Ta zamyka mogiła, który w młodym wieku

Co słuszna rycerskiemu pokazał człowieku³⁴.

Przebywszy wprzód z ochoty węgierskie Bałchany³⁵,

Chodził śmiały najeznik po budzińskie ściany³⁶,

Gdzie na harcu nieszczęsnym będąc poimany

Sześć lat miał na Noralbie na nogach kajdany.

Potem, gdy go z pogańskich Bóg ręku wybawił,

Wiek na dworze Janusza Radziwiłła strawił.

Lecz (o czasy nieszczęsne, czasy opłakane!)

Gdy krwią pola guzowskie³⁷ były napawane³⁸,

A braterskie szeregi przeciw siebie stały

I grotem, nieszczęśliwi, wnętrza w swych macały,

Przy Rzeczypospolitej na czele wszytkiego

Wojska krwią pieczętował służby pana swego.

Mężny duch tu złożywszy śmiertelne zewłoki

Sam z sławą nieśmiertelną przeniknął obłoki.

Na oczy królewny angielskiej, która była za Fryderykiem, falcgrafem reńskim³⁹, obranym królem czeskim

Twe oczy, skąd Kupido⁴⁰ na wsze ziemskie kraje,

Córo możnego króla, harde prawa daje,

Nie oczy, lecz pochodnie dwie nielitościwe,

Które palą na popiół serca nieszczęśliwe.

Nie pochodnie, lecz gwiazdy, których jasne zorze

Błagają nagłym wiatrem rozgniewane morze.

Nie gwiazdy, ale słońca, pałające różno⁴¹,

Których blask śmiertelnemu oku pojąć próżno.

Nie słońca, ale nieba, bo swój obrót mają

I swoją śliczną barwą niebu wprzód nie dają⁴².

Nie nieba, ale dziwnej mocy są bogowie,

Przed którymi padają ziemscy monarchowie.

Nie bogowie też zgoła, bo azaż⁴³ bogowie

Pastwią się tak nad sercy⁴⁴ ludzkimi surowie⁴⁵?

Nie nieba: niebo torem jednostajnym chodzi;

Nie słońca: słońce jedno wschodzi i zachodzi;

Nie gwiazdy, bo te tylko w ciemności panują;

Nie pochodnie, bo lada wiatrom te hołdują.

Lecz się wszytko zamyka w jednym oka słowie:

Pochodnie, gwiazdy, słońca, nieba i bogowie.

Na toż

Dzień jeden drugi goni i potem zostawa

Tam, skąd wiek wszytkokrotny odwrotu nie dawa.

Żaden dzień i godzina bez szkody nie bywa

Człowieku⁴⁶, który ze dniem zarówno upływa.

Karmia⁴⁷ byt nasz godziny, która leci snadnie⁴⁸;

Więcej się ten nie wraca, kto z regestru⁴⁹ spadnie;

Już w nocy wiekuistej sen przyjdzie spać twardy.

Na to masz zawsze pomnieć, o człowiecze hardy:

Dwakroć żyje, kto żyjąc umrzeć się gotuje⁵⁰;

Umiera dwakroć, kto się śmiertelnym nie czuje.

O Karmanowskim do księcia Radziwiłła

Panie mój, masz Bachusów⁵¹ malowanych siła⁵²,

Lecz ich nie tak malarska ręka wyraziła,

Jak wczora Karmanowski, na co oczy twoje

Patrzały, gdy on nowe wynajdował stroje.

Pił wprzód, a pił tak mężnie, że był godzien owej,

Pod którą Bakchus chodził, korony bluszczowej.

W tańcu-ć tak rześko stanął, że kto patrzał na to,

Mniemał, że dziś w Rakowie miłościwe lato.

Na ostatek i portki do kostek odpasał,

By tak sobie swobodniej po podwórzu hasał.

Było tych fochów więcej, rzekłbym, że żartował,

Lecz od prawdy pono się był rozdrygantował⁵³.

Książę, wiesz co, ożeń go, a przypraw mu rogi,

Ujrzysz, że ujdzie między kornutańskie⁵⁴ bogi.

Usiłowanie

Dał ci się Bóg urodzić do wysokich rzeczy,

Wysokie tedy zawsze sprawy miej na pieczy.

Choć się nie zawsze zdarzy, ty przecie czyń twoje.

Ten, co wysokim rzeczom oddał myśli swoje,

Choć nie dopiął, ten pozad⁵⁵ nie barzo⁵⁶ zostawa;

Iż to, co mógł, uczynił, tym się zacnym stawa.

Zła żona

Straszna burza morska bywa,

Straszna woda, gdy rozlewa,

Straszne pożogi⁵⁷ ogniowe,

Straszne powietrze morowe⁵⁸,

Ciężka nędza niezleczona

Ale nad wszytko⁵⁹ zła żona.

Zwada Marsa z Kupidynem⁶⁰

Opisana wierszem Daniela Naborowskiego a to z okazyjej zwady pana Radziejowskiego, starosty łomżeńskiego, z panem Daniłowiczem wojewodzicem ruskim na bankiecie Księcia Imci Krzysztofa Radziwiłła, wojewody wileńskiego i hetmana W. K. L. na sejmie anni⁶¹ 1632

Jupiter wiele bogów zaprosił do siebie,

Sprawiwszy dla nich ucztę dosyć strojną w niebie.

Proszone Merkuryjusz lotny zebrał bogi,

Przybył gładki⁶² Kupido, a z nimi Mars srogi.

Już stoły zastawiono potrawy bez braku

I Lyaeus⁶³ z nektarem nie omieszkał znaku.

Jowisz goście posadzał, pilno ich częstuje,

O wesołą myśl prosi, sam ją pokazuje.

A skoro się odprawił obiad nieubogi,

Zakrzątnął się z napojem piwniczy trzyrogi.

Szarłatem wszystkich skrasił, a swym dumnym winem

Powadził tamże zaraz Marsa z Kupidynem.

Mars z niego zadworował⁶⁴, ale synek gładki

Zapomniał swej natury i łaskawej matki

Swej łagodnej zwierzchności, lubej płci i stroju,

Choć ci i sam zwycięzca, lecz nie tego boju.

Marsu⁶⁵ szpetnie przymówił⁶⁶, on mu też odpowie

Trefnie⁶⁷ barzo⁶⁸, a w tym też uczynił swej mowie

Koniec, co też bożkowi bynamniej niemiło.

Przymówki[m] tej zapomniał, coś od zadku było.

Znowu zaczął Kupido, Mars go ręką srogi

Po rumianej twarzyczce sięgnął przez dwa bogi.

Wnet bożek tą zniewagą srodze się rozżarzy,

Rzucił się rozgniewany do Marsowej twarzy.

Paznokty⁶⁹ go podrapał, ucieszył się z tego,

Że krew obaczył Marsa niezwyciężonego.

A Mars też nie do broni, nie jak bitwę zwodzą

Waleczni zapaśnicy, gdy za pasy chodzą,

Ale go ujął za łeb, a ręce Marsowe

W szczerojedwabne włosy wplotły się bożkowe.

Jako gdy jedwab robi bombiks⁷⁰, robak mały,

Tak się ręce Marsowe w jego włosiech⁷¹ zdały.

Potem się wszystka orda boska poruszyła,

Porzuciwszy dobrą myśl k broni się rzuciła.

Huk był srogi na niebie, wszczęło się wołanie,

Grzmot prawie niezwyczajny, broń gołych trzaskanie.

Janus drzwi pozamykał, by snadź⁷² Kupidyna

Wenus w chmurę nie skryła, jak Pryjama syna,

Gdy czynił⁷³ z Menelajem⁷⁴ o Helenę⁷⁵, który

Bić się wyszedł z Parysem⁷⁶ przed trojańskie mury.

Wstał potem i sam Jowisz gniewny z stołka swego,

Że się zwada zaczęła na tej uczcie jego.

Począł hamować innych, prosząc uniżenie,

Aby na gospodarza chcieli mieć baczenie;

By się z sobą jednali, Jowiszowa rada,

Na co i sam Kupido chętnie rad przypada⁷⁷.

Ale Mars nie pozwala, nie da się hamować,

Chce się mu z Kupidynem po wtóre spróbować.

Lecz przecie go bogowie z Jowiszem prosili,

Aby się pojednawszy, zgodą z sobą żyli.

Na co ledwie przyzwolił prośbami zmiękczony,

A Kupido rad temu, nieborak zwątlony.

Potem gdy już umilkli, wpośrzód wszystkich koła

Mars do Jowisza tymi słowami zawoła:

„Jowiszu, któregośmy pełni wszej tej chęci,

Przebacz, proszę, ani miej tego w swej pamięci,

Co się u ciebie stało, nie z mojej przyczyny,

Kupido zwadę zaczął, jam bez wszelkiej winy;

Na twój rozkaz bić się z nim i jednać gotowy,

A teraz że przy tobie potkał mię łup nowy,

Dajęć dobrą garść włosów jego w upominku”.

Gdzie Mars śmiały zasiada, wara, Kupidynku!

Przypisy:

1. rozgniewane niebo na się czując — szyk przestawny: czując, że niebo jest na mnie rozgniewane. [przypis edytorski]

2. swoję — dziś popr.: swoją. [przypis edytorski]

3. wszytko — dziś popr.: wszystko. [przypis edytorski]

4. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]

5. gładkość (daw.) — piękność. [przypis edytorski]

6. krasa — uroda, piękno. [przypis edytorski]

7. burda — awantura, rozróba. [przypis edytorski]

8. serdeczny — tu: miłosny (dosł.: związany z sercem). [przypis edytorski]

9. na despekt (daw.) — na złość, na przekór. [przypis edytorski]

10. W. K. L — Wielkiego Księstwa Litewskiego. [przypis edytorski]

11. znam (daw.) — wiem, uznaję. [przypis edytorski]

12. Kaliope (mit. gr.) — muza poezji epickiej. [przypis edytorski]

13. kastalijskie zdroje — źródło u stóp Parnasu. [przypis edytorski]

14. Febus (mit. gr.) — przydomek Apolla, boga słońca i przewodnika Muz. [przypis edytorski]

15. Hippokrene (mit. gr.) — poświęcone Muzom źródło u podnóża Helikonu. [przypis edytorski]

16. Kameny (mit. gr.) — nimfy źródeł, później utożsamione z muzami. [przypis edytorski]

17. strony — dziś popr. forma M.lm: struny. [przypis edytorski]

18. tryjony — gwiazdy wchodzące w skład gwiazdozbioru wielkiej Niedźwiedzicy (łac. septem triones). [przypis edytorski]

19. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

20. Kieski — dziś popr.: kijowski. [przypis edytorski]

21. Macedon — tj. Aleksander Macedoński. [przypis edytorski]

22. od (daw.) — przez. [przypis edytorski]

23. bohatyrów — dziś popr. forma b.lm: bohaterów. [przypis edytorski]

24. szeregi — dziś popr. forma n.lm: szeregami. [przypis edytorski]

25. na starość godzi — sens: zamierza dożyć podeszłego wieku. [przypis edytorski]

26. mgnienie (daw.) — bardzo krótki odcinek czasu. [przypis edytorski]

27. Łazarz — postać z Ewangelii wg św. Jana, wskrzeszona przez Jezusa. [przypis edytorski]

28. sumnienie — dziś popr.: sumienie. [przypis edytorski]

29. pogotowie (daw.) — przy tym, na dodatek. [przypis edytorski]

30. fraszka (z wł.) — drobiazg. [przypis edytorski]

31. z obu stron — ze strony szczęścia i nieszczęścia. [przypis edytorski]

32. nazad (gw.) — wstecz, z powrotem [przypis edytorski]

33. włość — miejsce zamieszkania, siedziba. [przypis edytorski]

34. Co słuszna rycerskiemu pokazał człowieku — szyk przestawny: pokazał, jakie jest właściwe postępowanie człowieka rycerskiego. [przypis edytorski]

35. Bałchany — dziś popr.: Bałkany. [przypis edytorski]

36. ściana (daw.) — granica. [przypis edytorski]

37. pola guzowskie — miejsce bitwy stoczonej 5 lipca 1607 między wojskami królewskimi a armią rokoszu Zebrzydowskiego. [przypis edytorski]

38. napawać (daw.) — poić. [przypis edytorski]

39. falcgraf reński (daw.) — elektor palatynatu reńskiego, historycznej krainy w zachodnich Niemczech na zachód od Renu. [przypis edytorski]

40. Kupido (mit. rz.) — bóg miłości. [przypis edytorski]

41. różno — dziś popr.: różnie. [przypis edytorski]

42. niebu wprzód nie dają — sens: nie pozwalają na stwierdzenie, że barwa nieba jest piękniejsza. [przypis edytorski]

43. azaż (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]

44. sercy — dziś popr. forma N.lm: sercami. [przypis edytorski]

45. surowie — dziś popr.: surowo. [przypis edytorski]

46. człowieku — dziś popr. forma C.lp: człowiekowi. [przypis edytorski]

47. karmia (daw.) — karma, pokarm. [przypis edytorski]

48. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

49. regestr (daw.) — spis. [przypis edytorski]

50. gotować się (daw.) — przygotowywać się. [przypis edytorski]

51. Bachus (mit. rzym.) — bóg wina i pijaństwa. [przypis edytorski]

52. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]

53. rozdrygantować się (daw.) — rozszaleć się jak ogier (starop.: drygant). [przypis edytorski]

54. kornutański (daw.) — zdradzany przez żonę; rogacz. [przypis edytorski]

55. pozad (daw.) — w tyle. [przypis edytorski]

56. barzo — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

57. pożoga — pożar. [przypis edytorski]

58. powietrze morowe — zaraza. [przypis edytorski]

59. wszytko — dziś popr.: wszystko. [przypis edytorski]

60. Kupidyn a. Amor (mit. rzym.) — syn Wenus i Marsa, bóg miłości, przedstawiany jako skrzydlaty chłopczyk z łukiem. [przypis edytorski]

61. anni (łac.) — roku. [przypis edytorski]

62. gładki (daw.) — piękny. [przypis edytorski]

63. Lyaeus (mit. gr.) — przydomek Dionizosa, boga wina. [przypis edytorski]

64. dworować (daw.) — żartować. [przypis edytorski]

65. Marsu — dziś popr. forma C.lp: Marsowi. [przypis edytorski]

66. przymówić (daw.) — uczynić złośliwą uwagę. [przypis edytorski]

67. trefnie (daw.) — żartobliwie bądź w podejrzany sposób (homonim). [przypis edytorski]

68. barzo — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

69. paznokty — dziś popr.: paznokciami. [przypis edytorski]

70. bombiks — jedwabnik. [przypis edytorski]

71. włosiech — dziś popr. forma N.lm: włosach. [przypis edytorski]

72. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]

73. czynić (daw.) — walczyć, potykać się. [przypis edytorski]

74. Menelaos — król Sparty; porwanie przez Parysa jego żony, Heleny, stanowiło przyczynę wojny trojańskiej. [przypis edytorski]

75. Helena — najpiękniejsza kobieta na ziemi, żona Menelaosa, króla Sparty, porwana przez Parysa, którego wspomagała Afrodyta, wdzięczna za werdykt uznający ją za najpiękniejszą boginię; stało się to przyczyną wojny trojańskiej. [przypis edytorski]

76. Parys — syn Priama i Hekabe, królewicz trojański. Porwał Helenę, żonę władcy Myken Menelaosa, co było bezpośrednim powodem rozpoczęcia wojny trojańskiej. [przypis edytorski]

77. przypaść na coś (daw.) — zgodzić się na coś. [przypis edytorski]