Antymonachomachia

Antymonachomachia¹

Pieśń I

I

Często pozory łudzą słabe oczy,

Zwłaszcza, gdy staną na widok gromadnie;

Często i malarz, w dziele zbyt ochoczy²,

Zmyli się, obraz chcąc wydać³ dokładnie;

I w kunszcie⁴ nieraz rzemieślnik wykroczy,

Kiedy się w złoto szych⁵ podły zakradnie;

Nie traci przeto⁶ kruszec swej korzyści,

Szych pełznie⁷ w ogniu, a złoto się czyści.

II

Jędzo niezgody⁸! Twoje to są sztuki:

Ty, co się w dziełach zjadliwych objawiasz,

Mieszasz się w kunszta, mieszasz i w nauki,

Słodycze żółcią mieszasz i zaprawiasz,

Wkładasz obmierzłe⁹ jarzmo¹⁰ twej przynuki¹¹,

A gdy się tylko niesnaski¹² zabawiasz,

Nie dość dla ciebie państw, narodów klęski,

W cienie zakonne rzucasz grot zwycięski.

III

Twój to kunszt zdradny, żeś zacisze święte

Nowym podejściem mieszać¹³ zamyślała.

Jużeś poczęła¹⁴ dzieło przedsięwzięte,

Jużeś na poły¹⁵ z twych sztuk korzystała —

Niebo, sług swoich niewinnością tknięte,

Nie dopuściło, byś tryumfowała.

Opowiem, jakeś padła z piekłów¹⁶ łona,

Opowiem, jakeś była zwyciężona.

IV

Nie podła gnuśność¹⁷ rządziła klasztorem,

Gdzie się te sceny wydały¹⁸ tragiczne.

Klasztor był cnoty zawołanym¹⁹ wzorem,

Klasztor, obfity w dzieła heroiczne,

Klasztor, od wieków wsławiony wyborem,

Budował²⁰ wszystkie miejsca okoliczne.

Dzielny przykładzie! Ach, któż cię wychwali!

Tyś tarczą twoich, co ciebie dawali.

V

Święte więzienia²¹ miłość cnoty wzniosła,

Niewinność twierdzą otoczyła wieczną,

Żarliwość z świeckiej marności uniosła,

Pokora skryciem²² czyniła bezpieczną,

Przykładność dzielna w ich cieniu urosła,

Wiara obronę znalazła waleczną.

Ukryte światło stanęło na korcu²³

W nauczycielu świętym cudotworcu²⁴.

VI

W takim schronieniu lepszy, niż wiek złoty²⁵,

Trawiły²⁶ prawe²⁷ dla Boga ofiary

W straży ubóstwa, posłuszeństwa, cnoty²⁸,

W zaszczycie pewnej nadziei i wiary,

W czułych zapędach żarliwej ochoty,

A niebieskimi obdarzona dary²⁹

Miłość, rękojmia³⁰ cnoty i załoga³¹,

Słodziła prace dla bliźnich i Boga.

VII

Te Jędza przerwać zabawy³² gdy chciała,

Zbliża się, kędy³³ w głębokim ukryciu

Księga zakonnej wojny³⁴ zostawała,

Płód żartobliwy... Chcąc ją mieć w użyciu,

Tyle przewrotnych kunsztów używała,

Że wpadł w jej ręce — a, w klasztornym życiu

Chcąc wzniecić pożar, raduje się zjadła³⁵,

Że dzieło przyszłej niezgody wykradła.

VIII

Wzbiła się wgórę a, jak jabłko owe³⁶,

Co poróżniło i ludzie, i bogi³⁷,

Niesie płód żartów; gmachy klasztorowe³⁸

Skoro zoczyła³⁹, wydała krzyk srogi,

Cieszy się, widząc klęsk przyszłą osnowę⁴⁰.

Forty⁴¹ warownej już przebyła progi

A myśląc, wściekła, o przyszłym pożarze,

Przebiega szybkim krokiem kurytarze⁴².

IX

Staje przed drzwiami mieszkania doktora⁴³,

Pewna, że starzec rozkosznie spoczywa;

Omyliła się: najpierwszy z klasztora⁴⁴

Do służby Bożej⁴⁵ śpieszy i przybywa.

W chórze północna trzymała go pora,

W chórze wraz z bracią⁴⁶ chwały Boże śpiewa.

Wielka rzecz — z zasług być od prawa wolnym.

Większa — z zasługą być prawu powolnym⁴⁷!

X

Weszła — a widząc i sprzęty⁴⁸, i łoże,

Jęknęła z złości, czując baśnie płonne⁴⁹:

Zamiast kotary wytarte rogoże⁵⁰,

Wszędzie ubóstwo zastała zakonne.

Ksiąg mnóstwo, których zrachować⁵¹ nie może,

Ledwo objęły⁵² pokoje przestronne;

Sprzęt godny mędrca, godny zakonnika,

Jadem ją nowym żarzy i przenika.

XI

Rzuciła pismo — a, zawywszy wściekła,

Powróciła się do swego łożyska;

Z nią zazdrość zjadła⁵³ i zemsta przewlekła,

Fanatyzm, straszny z daleka i z bliska.

Wpadły, skąd wyszły, jędze w otchłań piekła,

Wpadły w zwyczajne sobie⁵⁴ stanowiska;

Tam z źródła jady na nowo czerpały,

Aby tym dzielniej⁵⁵ truły, zarażały.

XII

Wrócił się doktor, a gdy pismo czyta,

Rozśmiał się⁵⁶: taka zemsta wielkiej duszy.

Trwoga występnym tylko przyzwoita⁵⁷,

Kto się złym czuje, tego zarzut wzruszy⁵⁸;

Cienia się swego boi hipokryta,

Gdy go wewnętrzne przeświadczenie głuszy⁵⁹;

Ubezpieczona w niewinności swojej,

Prawdziwa cnota krytyk się nie boi.

XIII

Tak brzeżna⁶⁰ skała, gdy niebo się chmurzy,

I groźne coraz zbliżają obłoki⁶¹,

Wzrusza się morze, grzmi chmura wśrzód burzy,

A choć uderza bałwan⁶² w brzeg wysoki,

Chociaż się w fluktach⁶³ zapienionych nurzy⁶⁴,

Chociaż szturm srogi rwie twarde opoki,

Trwa niewzruszona: pełzną wiatry chyże⁶⁵,

A bałwan hardy⁶⁶ piasek pod nią liże.

XIV

Wchodzi Honorat, a pismo podane

Z rąk od doktora kiedy czytać bierze,

Na pierwszą strofę⁶⁷ znać⁶⁸ po nim odmianę:

Miesza się, płoni⁶⁹, blednieje⁷⁰ w cholerze⁷¹,

Karty nie skończył, już rzuca o ścianę.

Chce drzeć, lecz doktor hamuje⁷² w tej mierze.

Sroży⁷³ się starzec, dziki i surowy,

Tymi na koniec obwieszcza gniew słowy:

XV

„Tać to nam korzyść za tyle podjętych

Prac, trudów! Takie wdzięczności zadatki⁷⁴!

Targa się⁷⁵ śmiałość na mądrych i świętych,

Wyszydza zjadła i ojce⁷⁶ i matki,

A, niekontenta⁷⁷ z bluźnierstw przedsięwziętych,

Hańbi różaniec. Jeżeli ostatki⁷⁸

W nas jeszcze cnoty żarliwej zostały,

Niechaj jej dozna bluźnierca zuchwały!

XVI

„Heretyk sprośny⁷⁹, Turczyn⁸⁰, jansenista⁸¹,

Ateusz⁸², piekła zarażony jadem,

Oszczerca, z cudzych defektów⁸³ korzysta,

Godzien największej być kary przykładem;

Niechaj go hańba ogarnie wieczysta

I wszystkich, którzy tym będą iść śladem!

Niech go...” Dech ustał ojcu żarliwemu;

Wtem tak się doktor odezwał ku niemu⁸⁴:

XVII

„Złorzeczyć, nie wiem, jeżeli⁸⁵ przystoi

Tym, którzy tylko winni błogosławić⁸⁶;

Jad bardziej ranę rozjątrza, niż goi —

Na cóż się próżnym⁸⁷ narzekaniem bawić?

Nie z zemsty pozna Bóg, którzy są swoi:

Jeśli należy⁸⁸, Jemu ją zostawić,

A choć nas boleść najsrożej dotyka,

Cierpieć, a milczeć — podział⁸⁹ zakonnika.

XVIII

„Ten, który swoim naśladowcom wiernym

Za złe stokrotnie dobrem kazał płacić⁹⁰,

Potrafi ulżyć troskom, choć niezmiernym,

Potrafi oddać, co możem utracić.

Zyskiem się zemsty nie zmożem⁹¹ mizernym,

Cierpliwość lepiej nas zdoła zbogacić⁹².

Darujmy!” Uciekł Honorat i mruczał,

A doktor westchnął, który go nauczał.

XIX

Mógł był ukarać, ile przełożony⁹³,

Ale, że starszy, nie spieszył się z karą.

Starzec był laty i pracą zwątlony⁹⁴,

A, zwykłą wieku swemu tchnąc⁹⁵ przywarą,

Nadto⁹⁶ był w zdaniu swoim uprzedzony,

Gdy kładł zakonność w równej szali z wiarą⁹⁷.

Choć zdrożność⁹⁸ widział, ale, że przy cnocie,

Przebaczył doktor żarliwej prostocie.

Pieśń II

XX

Jak chmura, co grom po polach roznosi,

Obiegł Honorat wszystkie kurytarze⁹⁹,

Wszędzie wiadomość nieszczęśliwą głosi,

Wszędzie o wszczętym¹⁰⁰ znać daje pożarze.

O zemstę wszystkich nalega i prosi,

Niechaj to dzieło i autora skarze.

„Kupcie się¹⁰¹ — woła — ku wspólnej odsieczy!

Kupcie się, bronić pospolitej rzeczy¹⁰²!”

XXI

Na taki odgłos, jak piorunem tknięte,

Tłumy się braci ze wszystkich stron spieszą,

Rzucają prace i zabawy¹⁰³ święte,

A, coraz większą gromadząc się rzeszą,

Tam idą, kędy¹⁰⁴ żale rozpoczęte

Wynurzał¹⁰⁵ starzec: wzmagają¹⁰⁶ i cieszą.

Próżne¹⁰⁷ starania! Honorat się trwoży,

Im bardziej miękczą, tym zjadlej¹⁰⁸ się sroży¹⁰⁹.

XXII

Tak łań¹¹⁰ po puszczach dzikich obłąkana¹¹¹

Z płodem¹¹², którego pilnie dotąd strzegła,

Nagłym łoskotem¹¹³ myśliwców zmieszana¹¹⁴,

Z miejsc się porywa, na których obiegła;

Próżno¹¹⁵ ucieka, wkoło opasana¹¹⁶,

Unosząc życie, choć płodu odbiegła¹¹⁷,

Chociaż rąk uszła i buja po lesie,

Tkwi grot śmiertelny, który z sobą niesie.

XXIII

Wrzask, krzyk, hałasy: i prośbą, i wsporem¹¹⁸

Nie da się starzec ubłagać rozjadły¹¹⁹,

Niezbytym¹²⁰ punktu ujęty honorem.

Gdzież się zdrożności¹²¹ nasze nie zakradły?

Pędzi, księgarni drzwi zastał otworem,

Tam wpadł, strwożeni bracia tam z nim wpadli.

Jednym zamachem starzec nieużyty

Wywrócił cztery ksiąg pełne pulpity.

XXIV

O ty, wszech rzeczy płodnej rodzicielki¹²²

Dzielny tłumaczu, i w lewą i w prawą,

Którego wielbić musi człowiek wszelki,

Ty, coś jest świata nauką, zabawą,

Perło pisarzów¹²³, o Albercie Wielki¹²⁴,

Coś tajemnice objawiał tak żwawo,

Uczczenia godny, nieuszanowany, —

Spadłeś pod szafę z twoimi kompany¹²⁵!

XXV

Wielki Tostacie¹²⁶! Ty, coś znamienicie

Pisał o wszystkim, o czym pisać można,

Nie osiedziałeś się¹²⁷ na twym pulpicie,

Złość cię zrzuciła, ale złość pobożna;

Poznał cię starzec, zapłakał obficie,

Twym spadkiem¹²⁸ myśl się powiększyła trwożna.

A gdy się coraz wzmaga i rozżarza,

Tak z płaczem mówił do bibliotekarza:

XXVI

„Nie tylko ludziom i księgom uwłacza¹²⁹

Bezbożnik, co się uwziął na zakony.

Co winien Tostat, że mu nie przebacza?

Co winien Alfons¹³⁰, ów król uwielbiony?

Zuchwalec śmiało grzeszy i wykracza,

Kroniki nawet dotknął zaślepiony¹³¹;

Nie godzien czytać piękności dobranych:

„Wojska afektów zarekrutowanych¹³²”.

XXVII

„Wiem, skąd te złości i jady pochodzą.

Już się świat zepsuł, a płody odrodne

Polorem¹³³ niby jady swoje słodzą,

Nazwiska nawet uczonych niegodne.

Ich to koncepty¹³⁴ — prawdzie nie zagrodzą,

Znajdziem my na nich sposoby dowodne¹³⁵.

Umilkną zdrajcy, damy się we znaki,

Spełznie z konceptem pisarz lada jaki¹³⁶!

XXVIII

„Bogdaj ¹³⁷to dawni w księgach nie szperali!

Było też lepiej, każdy cicho siedział.

I cóż nowego teraz wybadali?

Bogdajby lepiej o nich świat nie wiedział!

Nie tak to nasi ojcowie ¹³⁸działali,

A, jeśli który co pisał, powiedział,

Nie dął się¹³⁹ z swojej mądrości mniemanej¹⁴⁰,

A nie zaczepiał¹⁴¹ książki drukowanej”.

XXIX

„Niejeden głupi był wydrukowany, —

Biblijotekarz¹⁴² rzekł do Honorata —

Druk nie jest piętnem¹⁴³ chwały lub nagany,

Dawniejszych, świeższych czasów alternata¹⁴⁴

Głupstwo i rozum stawia naprzemiany¹⁴⁵,

Jednym je węzłem wiąże i przeplata;

Z powszechnej wady my się nie odkupim¹⁴⁶,

Można i u nas być mądrym i głupim.

XXX

„Że się z prostoty śmiał pisarz swywolny¹⁴⁷,

I my się śmiejmy, zagadniem i snadnie¹⁴⁸:

Pozna po śmiechu, w wyrazach zbyt wolny¹⁴⁹,

Że fałsz napisał, odwoła dokładnie.

Będziem się dąsać? Nie będzie powolny¹⁵⁰,

Gorszy jad może w pióro mu się wkradnie.

A kto wie wreszcie, czyli¹⁵¹ nie chciał użyć

Tego sposobu, aby się przysłużyć?”

XXXI

„Piękna przysługa! Paszkwilem¹⁵², potwarzą¹⁵³?”

„Posłuchaj tylko, ojcze Honoracie:

Różne się myśli wierszopisom marzą,

Jeszcze ich trybu¹⁵⁴ zupełnie nie znacie.

Bywa częstokroć, gdy się zbyt rozżarzą¹⁵⁵,

Że mniej pamiętni¹⁵⁶ o sławy utracie,

Zbyt lekko¹⁵⁷ cudzą dotkliwość¹⁵⁸ tłumaczą”.

„Zły to śmiech, ojcze, gdy na niego płaczą!”

XXXII

„Targa się paszkwil na niewinność trwożną,

Zaraża jadem, na złe zbyt ochoczy;

Satyra, cierpieć nie mogąc rzecz zdrożną¹⁵⁹,

Karze bez względu¹⁶⁰, wyrzuca na oczy;

Krytyk żarliwość ma, ale ostrożną,

Śmiechem poprawia, jadem nie uwłoczy¹⁶¹,

A kunsztu¹⁶² jego te prawe¹⁶³ sposoby:

Występek karać, oszczędzać osoby.

XXXIII

„Ale mnie wytknął¹⁶⁴!” — „Przypadkiem się stało”.

„Jakto przypadkiem? Szydzić moje lata¹⁶⁵!”

„W myśli to jego może nie postało¹⁶⁶,

Osławiać¹⁶⁷, szydzić z ojca Honorata.

Co tam wyraził, u nas się nie działo,

Jakaż stąd sławy¹⁶⁸ być może utrata?

Nigdy się, ojcze, taki nie frasuje¹⁶⁹,

Który zarzutu przyczyny nie czuje.