Z Alp

Na jeziorze Czterech Kantonów

I

Rozbłękitnioną płyniemy topielą...

Na jej zwierciadło snać się niebo zwali,

Ciężkie od blasków, co się po nim ścielą,

Lejąc szmaragdy wkroś stopionej stali.

Naokół góry, naodziane zielą¹

Marzących świerków, kąpią szczyty w fali;

Czasami śnieżne kopy się zabielą,

Lub zaczernieją granity w oddali.

Wietrzyk zawiewa i wraz z szumem wody

Duszę sennymi melodiami pieści,

W żar jej piekący słodkie niosąc chłody.

I głębia, pełna tajemniczych wieści,

Ciągnie ją k’sobie² na nieznane gody —

Precz od trosk ludzkich, od ludzkiej boleści.

II

Barwami tęczy jezioro się mieni:

Słońce południa stapia się w lazury,

W szmaragd i turkus w tej wodnej przestrzeni,

W złota ciecz skrzącą, w rubinów purpury.

W fioletowe mgły spowite góry,

W wstęgach śniegowych, w podszyciu zieleni,

By³ koronkowe, Raj więżące mury,

Z swych tajemniczych wabią nas półcieni.

Przestworza cisza przedziwna zalega...

Czasem głos ludzki zerwie się znad brzega

Pieśnią wesołą, lub się głuchym gwarem

W statku zagnieździ. Ale duch nie słyszy,

Co mówią ludzie: zbratany z bezmiarem,

Światłem i falą płynie w Raj tej ciszy.

III

Majestatyczne, opieśnione⁴ wody!

Skalne olbrzymy strzegą waszej toni,

Z której promienny wyszedł duch swobody,

Co ludzkiej piersi od spodlenia broni.

Cóż, że się zbiera naokół ich skroni,

Którą srebrzyste opasały lody,

Burza szalona? Grom się z niej wyłoni,

By w nic się rozbić o kamienne grody.

O święte fale! niech ten duch wasz w mojej

Spragnionej piersi będzie na kształt zdroi⁵,

Które w rozpaczy dniach laska Mojżesza

Z skał wydobyła — tą cudowną mocą,

Co zbawia ludy; niech walczących rzesza,

Czerpiąc z tych źródeł, nie padnie przed nocą.

IV

Negacjo życia, znikczemniała, marna,

Wiążąca ducha, co się rwie w błękity,

Jako te śniegiem naodziane szczyty,

Które powstrzymać pragnie chmura czarna

W pięciu się dumnych ich turni!... Nie powiem,

Choć się zbudzona wyobraźnia sili,

Co dziś jest we mnie — to jedno, że zdrowiem

Pierś ma oddycha w tej wspaniałej chwili.

Negacjo życia, stwarzająca karły!

Wobec tych cudów wielkiego Żywota,

Co płodzi granie i głębie jeziora,

Gaśnie twych oczu szklannych blask umarły,

Znika oblicza twego bladość chora,

Bo Raj przed tobą otwiera swe wrota...

V

Wlokła się dusza z skrzydły zmęczonemi,

Smętna i z skargą na ten los, co łamie

Wszystkie szlachetne wysiłki tej ziemi,

Pragnącej spocząć aż tam! w Raju bramie.

Zdawało jej się, że w piekielnej chemii

Nędz i walk ludzkich apostazji⁶ znamię

Wyniesie z sobą, że ją krzyk oniemi⁷

Kupczących w świętym człowieczeństwa chramie⁸.

I z rezygnacją swój bardon⁹ wojenny,

Jak zagaszoną rzuciła pochodnię,

Myśląc, że na nic pieśń się już nie przyda.

A dziś znów powiał nad głową półsennej,

Broniąc jej z pola uchodzić niegodnie,

Urok Przyrody i duch Winkelryda¹⁰.

VI

O duchu boży, z wirchów tych krzesanic¹¹,

Z wód tych głębiny do tak bujnych lotów

Przynaglający człowieka, że za nic

Ma one drogi, skąd nie ma powrotów!

Gdzież twa ojczyzna? Nie uznajesz granic,

Kreślonych ręką zuchwałych despotów:

Do piersi ludzkich, jak do swych kochanic,

Schodzisz z miłością, tam masz dom swój gotów.

W blaskach południa, w sinych mgłach północy,

Co się zwieszają nad zmrożoną ziemią

Ciężkim ołowiem, twoje iskry drzemią.

Ale jak długo nieraz świat ten czeka,

Byś je rozżegnął tchem swej wielkiej mocy

I ich płomieniem rozgrzał pierś człowieka!

VII

Wiej, płyń — nie przejdzie ten twój ruch bezpłodnie,

Tocz się, pierś ludzką swem tchnieniem rozpieraj,

Pokoju ciche przybytki otwieraj,

Koj miłująco, pieść i głaszcz łagodnie.

A jeśli trzeba, Samsona pochodnie

Rozpal, na kłamstwo żelazem nacieraj,

Mów „żyj!” jednemu, drugiemu „umieraj!”

Aż wzniesiesz cnotę, a zniweczysz zbrodnię.

Niejedno zginie, co, na pozór żywe,

Od dawna stoi nad śmierci krawędzią,

Bo nie chce wchłaniać twych światła potoków...

Wszystko, co spełnisz, cne i sprawiedliwe:

Wszakże ty jeden masz prawo być sędzią

I wykonawcą swych świętych wyroków...

VIII

Cóż, że w zamęcie dziejowych orkanów,

Gdy się nad światem stęsknionym rozjarzy

Blask twój, wiew jakiś przygasi go wraży,

Jęk budząc nowy śród zdeptanych łanów?

Cóż, że z twej klęski szydzi śmiech szatanów,

Aż nawet w sercu natchnionych pieśniarzy,

Twojej świątyni stróżów i kapłanów,

Wiarę w twą siłę mróz zwątpienia warzy?

Przemijający to tryumf, choć wieki,

Płodne w łzy gorzkie, w klątwę i w krwi rzeki,

Trwa nieraz orgia radości piekielnej.

Lecz czym są wieki w Żywota łańcuchu?

Czym chcą, niech będą, ty je przetrwasz, duchu,

Bo, idąc z Boga, jesteś nieśmiertelny!

IX

Na szare turnie cichy półmrok pada

I z wolna spływa po granitów zrębie,

Otula świerków rozwełnione stada,

Ściele po toni swe puchy gołębie.

Jakaś się chmurka ściera na skał zębie,

Wietrzyk tajemne wieści opowiada,

Seledynowe zasypiają głębie,

Nagich krzesanic zasypia gromada.

I oddech grani i oddech jeziora

W srebrne, powiewne, lekkie mgły się zmienia,

Chcące oplątać duszę w swoje sidła.

Lecz do spoczynku ona dziś nieskora¹²:

Zrywa się naprzód bez lęku i drżenia —

Widać, że nowe przybyły jej skrzydła.

X

Żegnajcie wody! Z rozwartemi oczy,

Czujny, a świeży, duch mój precz ulata

Tam! gdzie się niebo ze szczytami brata,

Gdzie się lawina z hukiem gromów toczy.

Gdzie szumem kaskad groźny twórca świata,

Dech prabytowy, w wiecznych śniegach broczy —

W promieniach życia albo w śmierci mroczy —

Tam płynie dusza, w moc i hart bogata.

Żegnajcie wody! Wyżej! coraz wyżej

Pójdzie — do niebios granic się przybliży,

Przez skał urwiska, przepaściste lody,

Kogo tych waszych głębin wiew owionie:

Taką ma siłę duch, co wasze tonie

Wziął za mieszkanie — wielki duch swobody.

XI

Ozwał się z dolin dzwon i po przestworze

Srebrnymi dźwięki, jak po fali, płynie:

W tej uroczystej wieczoru godzinie

Pnie się po graniach, pełza po jeziorze.

Raz jeszcze dusza patrzy ku głębinie:

W półśnie się modli głębia i w pokorze

Turnie, opadłe na świerkowe łoże,

W półśnie się modlą na ten dzwon w dolinie.

Wokół przenika jakieś tchnienie boże

Tę kryształową wolności świątynię —

Dusza od modłów wstrzymać się nie może:

Cała się w ciszę półsenną owinie

I w uroczystym modli się wieczorze —

Z dzwonem, co echem gdzieś w bezmiarach ginie...

Na Teufelsbruecke¹³

I

Czekamy słońca... Jedna wielka chmura

Świat pochłonęła i dżdżem w oczy bije

Wędrowcom, światła spragnionym; ponura

Mgła pierś nam ciśnie, chwyta nas za szyje,

Dreszcz wlewa w kości... Szarych kłębów góra

Zaległa przepaść, a wśród nich się wije

Z szumem i hukiem bielsza mgła... Wichura

Coraz to grubszy piętrzy wał i kryje

W dżdżystej kurzawie i tę bielszą wstęgę:

Huk tylko słychać, syk i szum w mgle ciemnej,

Kłąb tylko widać za kłębem — bez końca.

Cóż nam rozwieje dzisiaj tę potęgę

Chmur kotłujących? Byłbyż trud daremny,

Co nas tu przywiódł?.. Ach! czekamy słońca...

II

Mgły z mgłami wiodą jakiś straszny taniec,

Hukiem i szumem mgła im w takt przygrywa;

W krąg cały przestwór — istny rozpasaniec —

Przy tej muzyce w mgławych pląsach pływa.

Nic nam innego promienny kaganiec

Nie wskaże dzisiaj? Patrz! patrz! mgieł przędziwa

Rwą się — z ich głębin czarny, skalny szaniec

Swoje potworne czoła wydobywa:

Wśród opoczystych ścian żelazne bramy,

Nad nimi lufy armatnie „Witamy”

Szepcą z otworów... I jeden i drugi

Zjawia się żołnierz, warowni obrońca...

A tam odsłonią krzyż wilgotne smugi,

W dżdżach wykąpany... Ach! czekamy słońca...

III

Huk, szum i syki i mgła czarnopłowa,

Pochłaniająca cały świat... Z jej toni

Naraz się widmo straszliwe wyłoni,

Z mgieł ma ramiona i z mgieł jego głowa.

Słania się, rośnie... Któż to, co się chowa

W tych czarcich pianach? co te chmury goni?

Patrz! jakaś czerwień ocieka mu z dłoni:

Krew z dżdżem zmieszana... To duch Suworowa!

Słania się, rośnie, falą mgieł się zbliża,

Gdzie na opoce bieleje znak krzyża,

Staje i rzęrzy: „Jam jest twój obrońca!”

A krzyż na zimnym, zwilgotniałym złomie,

Wpół przysłonięty, leży nieruchomie...

Mrok się powiększa... Słońca! słońca! słońca!...

Jungfrau

I

Granitów srebrny zrąb

w przewiewnych fioletach,

Na czole mając tkań¹⁴,

sprzędzoną z śniegów mlecznych,

Pnie się w niebieską głąb

po mgieł sinawych grzbietach,

By¹⁵ symbol wiecznych trwań

i prawd strzelistych, wiecznych.

Nie wstrząśnie żaden grom

tą Jungfrau niebopienną,

Ni halny wichr, co bór

za jednym tnie zamachem:

Zaledwie lodu złom

gdzieś strąci w toń bezdenną,

Lub zwinne elfy gór,

kozice, przejmie strachem.

Tak stoi wieków wiek

ten prawd strzelistych, wiecznych

I wiecznych symbol trwań,

choć w przepaść gdzieś bezdenną

Grom strąca lodu zwał,

las ginie, giemza¹⁶ kona.

Przy szumie kaskad, rzek,

w powodzi skier słonecznych

Tak przędzie sobie tkań,

ze śniegów tkań promienną,

Milczących pani skał,

ta Jungfrau niewzruszona.

II

Wsłuchany w dźwięki dum,

płynących z cierpień harfy,

Z pragnieniem wiecznych prawd,

z wiecznego żądzą bytu

Manfredów¹⁷ idzie tłum,

gdzie Jungfrau z chmurnej szarfy

Śnieżysty przędzie haft

na skroniach swego szczytu.

Stanęły u jej stóp

prometejowe rzesze,

Z rozdartych leją łon

ból świata i ból własny:

„Gotuje–li nam grób,

czy z głazów swych wykrzesze

Niszczący wszelki skon

żywota promień jasny?”

Tak płynie dźwiękiem harf,

które wiecznego bytu

I wiecznych żądzą prawd

Manfredów stroją rzesze,

Rozpacznych odgłos mąk,

pijących krew im z łona.

A Jungfrau z chmurnych szarf

na skroniach swego szczytu

Śnieżysty przędzie haft

i mgławy włos swój czesze¹⁸

Na nieb bezbrzeżny krąg

i milczy, niewzruszona.

III

Wiecznego trwania znak,

wiecznego symbol życia

Zarzucił mgławy kask

na promieniste oczy;

Kamienny ginie szlak

śród śnieżnych chmur pokrycia,

Słoneczny gaśnie blask,

co lśnił po grzbietach zboczy.

„Ledwie w połowie dróg!

Za stadem giemz bez drżenia

Biegliśmy, a tu lód

i mgły i wiew mogilny!

Kto zbawi, Czart czy Bóg?

O mocy Przeznaczenia!”...

Tak on Manfredów ród

w rozpaczy łka bezsilnej.

Z wolna się wieczny byt,

znak wiecznych prawd z tej mroczy

Dobywa: chłodny blask

skał nagość opromienia...

Wędrowców zginął ślad...

Tam! nowe spieszą grona...

I strojna w śnieżny szczyt

i w wieńcu śnieżnych zboczy

Zrzuciwszy chmurny kask,

z spokojem Przeznaczenia

W bezkresny patrzy świat