Księgi pierwsze

Pieśń I¹

Intactis opulentior²

Byś³ wszystko złoto posiadł, które — powiadają —

Gdzieś daleko gryfowie i mrówki⁴ kopają⁵;

Byś pałace rozwodził⁶ nie tylko na ziemi,

Lecz i morza kamieńmi zabudował⁷ swemi;

Jesli⁸ dyjamentowe goździe⁹ Mus¹⁰ ma w ręku,

Któremi natwardszego umie pożyć¹¹ sęku¹²,

Ani ty wyswobodzisz serca z ciężkiej trwogi,

Ani z okrutnej śmierci sideł wyrwiesz nogi¹³.

Lepiej polnych Tatarów¹⁴ dawny zwyczaj niesie,

U których każdy swój dom wozi na kolesie¹⁵;

Lepszego rządu Gete grubi używają¹⁶,

Gdzie niwy¹⁷ nie mierzone¹⁸ wolne zboża dają¹⁹.

Tam niewinna²⁰ macocha dziatek pierwszej żony,

Sirót nędznych²¹, przestrzega wczasu²² z każdej strony²³;

Ani z wielkim posagiem męża rządzi²⁴, ani

Nadzieje kładzie w gładkim²⁵ miłosniku²⁶ pani.

Wielki posag rodziców postępki uczciwe,

A k temu obyczaje skromne i wstydliwe;

Występnych tam nie cierpią, lecz kto będzie krzywy,

Niech sie wierci, jako chce, nie zostanie żywy.

O, ktokolwiek będzie chciał mordy niecnotliwe

I domowe okrócić²⁷ najazdy krwie²⁸ chciwe,

Jesli pragnie ojczyzny ojcem być nazwany

I tymże na wysokich kolumnach pisany,

Niech objeździć swą wolą śmie nieokróconą²⁹,

A jego sprawy przyszłe wieki więc wspomioną;

Ponieważ cnocie żywej³⁰ my źli, nie życzemy³¹,

Aż gdy nam z oczu zniknie, toż³² jej żałujemy.

Co po tych skargach próznych, jesli na występy

Przez spary — jako mówią — patrza urząd tępy³³?

Po co statut i prawa chwalebne stawiamy,

Jesli sie obyczajów dobrych nie trzymamy?

Nie odstraszą zbytecznym³⁴ ogniem zarażone

Kupca kraje chciwego ani przesadzone³⁵

Mrozem gwałtownym pola; żeglarze bywali³⁶

Wszystek świat, jako wielki³⁷, kołem objechali.

Ubóstwo, hańba wielka, każe człowiekowi

Czynić i cierpieć wszystko; już on i wstydowi

Mir dawno wypowiedział³⁸, i cnocie, niedbały,

Poświęconej nie myśli dostępować skały³⁹.

Albo my do spólnego skarbu⁴⁰, gdzie życzliwa

Ludzka pochwała i głos pospolity⁴¹ wzywa,

Albo w morze, przyczynę wszech nieszczęśliwości,

Perły, złoto i wielkiej kamienie drogości

Zarzućmy, jesli grzechów żałujem statecznie

I nieprawości swoich. Potrzeba kóniecznie

Złej napierwsze początki żądze⁴² wykorzenić,

A dziełem pracowitszym pieszczotę⁴³ odmienić.

Nie umie syn szlachecki na koń wsieść i w łowy

Na dziki źwierz z oszczepem jachać⁴⁴ niegotowy,

Lepiej kufla świadomy⁴⁵ albo kart pisanych⁴⁶,

Każesz li dać, i kostek, prawem zakazanych.

Więc ojciec krzywo przysiągł, wydarł sąsiadowi,

Gotując niegodnemu spadek potomkowi:

I przybywa-ć mu⁴⁷ rzkomo⁴⁸, ale nie wiem czemu,

Zawżdy na czymści schodzi państwu niesporemu⁴⁹.

Pieśń II⁵⁰

Serce roście patrząc⁵¹ na te czasy!

Mało przed tym⁵² gołe były lasy,

Śnieg na ziemi wysszej⁵³ łokcia leżał⁵⁴,

A po rzekach wóz nacięższy zbieżał⁵⁵.

Teraz drzewa liście na sie wzięły,

Polne łąki pięknie zakwitnęły;

Lody zeszły, a po czystej wodzie

Idą statki i ciosane łodzie.

Teraz prawie⁵⁶ świat sie wszystek śmieje,

Zboża wstały, wiatr zachodny wieje;

Ptacy sobie gniazda omyślają⁵⁷,

A przede dniem śpiewać poczynają.

Ale to grunt wesela prawego⁵⁸,

Kiedy człowiek sumnienia całego⁵⁹

Ani czuje w sercu żadnej wady,

Przecz⁶⁰ by sie miał wstydać swojej rady⁶¹.

Temu wina nie trzeba przylewać

Ani grać na lutni, ani śpiewać;

Będzie wesół, byś chciał, i o wodzie,

Bo sie czuje prawie na swobodzie⁶².

Ale kogo gryzie mól zakryty,

Nie idzie mu w smak obiad obfity;

Żadna go pieśń, żadny głos nie ruszy,

Wszystko idzie na wiatr mimo uszy.

Dobra myśli, której nie przywabi,

Choć kto ściany drogo ujedwabi,

Nie gardź moim chłodnikiem chróścianym⁶³,

A bądź ze mną, z trzeźwym i z pijanym!

Pieśń III⁶⁴

Dzbanie mój pisany⁶⁵,

Dzbanie polewany,

Bądź płacz, bądź żarty, bądź gorące wojny,

Bądź miłość niesiesz albo sen spokojny,

Jakokolwiek⁶⁶ zwano

Wino, co w cię lano,

Przymkni sie⁶⁷ do nas a daj sie nachylić,

Chciałbym twym darem gości swych posilić.

I ten cię nie minie,

Choć kto mądrym słynie;

Pijali przedtym i filozofowie,

A przedsię⁶⁸ mieli spełna⁶⁹ rozum w głowie.

Ty zmiękczysz⁷⁰ każdego,

Nastateczniejszego⁷¹;

Ty mądrych sprawy i tajemną radę⁷²

Na świat wydawasz przez twą cichą zdradę.

Ty cieszysz nadzieją

Serca, które mdleją;

Ty ubogiemu przyprawujesz rogi,

Że mu ani król, ani hetman srogi.

Trzymaj sie na mocy,

Bo cię całej nocy

Z rąk nie wypuścim, aż dzień, jako trzeba,

Gwiazdy rozpędzi co do jednej z nieba.

Pieśń IV⁷³

Złota to strzała⁷⁴ i krom wszego⁷⁵ jadu była,

Którą mię niepochybna⁷⁶ Miłość ugodziła.

Bo ja w swym miłowaniu troski nie najduję,

Owszem, radość na sercu niewymowną czuję.

Nie to niewola służyć, ale służyć temu,

Kto twych posług niewdzięczen, to sie nawiętszemu

Nieszczęściu równa; tobie dzięka bądź, Miłości,

Iżeś mię uchowała takowej żałości.

Ma to twarz twoja, panno wszech piękniejsza, w sobie,

Że człowiek rad i nierad musi służyć tobie.

Ale to zaś niosą twe święte obyczaje,

Że, by⁷⁷ kto mógł być wolen, raczej ci sie daje.

Chciałbym tak być szczęśliwy i życzyłbym sobie,

Abych już tę na wieki łaskę znał po tobie⁷⁸;

A bodaj ta wdzięczna⁷⁹ twarz odmiany nie znała,

Byś dobrze i Sybillę laty przerównała⁸⁰.

Pieśń V⁸¹

Kto ma swego chleba,

Ile człeku trzeba,

Może nic nie dbać o wielkie dochody,

O wsi, o miasta i wysokie grody.

To pan, zdaniem moim,

Kto przestał na swoim;

Kto więcej szuka, jawnie to znać daje

Sam na sie, że mu jeszcze nie dostaje⁸².

Siła⁸³ posiadł włości,

Kto ujął chciwości⁸⁴;

Trudniej to przyjdzie niż Turki zhołdować

Albo waleczne Tatary wojować.

Mocą wiele świata

Wziął za krótkie lata

Król macedoński⁸⁵, lecz mu sie tak zdało,

Że nań samego świat był jeden mało.

Cóż pomoże zbroja

Albo władza twoja?

Serca nie zleczą żadne złotogłowy,

Żadny skarb troski nie wybije z głowy.

Więc śmierć nieużyta⁸⁶

Ta za gardło chwyta

Bogate pany jako proste sługi,

Ani zborguje, byś wyciągnął długi⁸⁷.

Lecz przedsię⁸⁸ człowiecza

Wszystka o tym piecza⁸⁹,

Aby ku złotu złota przybywało;

Bo, by nawięcej, łakomemu mało.

Wszystko to zostanie

Po twej śmierci, panie;

A coś ty zebrał przez ten czas łakomie,

To sie zostoi⁹⁰, nie wiem w czyim domie.

Sklep⁹¹ ten niedobyty⁹²

Puści prędko nity⁹³;

A winem, co sie ty frasujesz o nie,

Będzie zamaczał potomek twój konie.

Pieśń VI⁹⁴⁹⁵

Acz mię twa droga⁹⁶, miła, barzo boli,

Nie chcę cię trzymać przeciw twojej woli;

Z mej strony bodaj wszystko dobre miała,

Kędy sie kolwiek będziesz obracała.

Lecz sama widzisz, jakie wiatry wstają,

Jakie po niebie chmury sie mieszają.

Ja wiem, co umie morze i szalony

Wicher, na wody słone uniesiony.

Niech żony srogich pohańców⁹⁷ i dzieci

Doświadczą, jakim pędem wicher leci

Morze mieszając: huczą srogie wały,

A brzeżne w gruncie⁹⁸ wzdrygają sie skały.

Takci sie biednej Europie⁹⁹ dostało,

Jeno że wołu chciała przysieść mało¹⁰⁰,

Bo sie z nienagła przymknął¹⁰¹ z nią ku wodzie,

Potym jak płynie, tak płynie bez łodzie.

A ta dopiero zlękła sie nieboga,

Gdzie pojźrzy, zewsząd morze, zewsząd trwoga;

Brzegu nie widać, przewoźnik niepewny,

Strach serce ujął, a w oczu płacz rzewny.

A gdy do sławnej Krety przypłynęła,

Z wielkiej tesknice włosy targać jęła,

Skarżąc sie z płaczem: «Ojcze mój łaskawy,

Któregom zbyła¹⁰² prze me głupie sprawy¹⁰³.

Com ja tu miała czynić w tej krainie?

Mało jest jedna śmierć panieńskiej winie.

Ale na jawiż płaczę swej lekkości¹⁰⁴?

Czy mię pokusa łudzi krom winności¹⁰⁵,

Która przez wrota kościane¹⁰⁶ wychodzi,

A na człowieka sny dziwne przywodzi?

Lepiej li było przez morze sie pławić

Czy nad polnemi kwiatkami sie bawić?

By¹⁰⁷ mi sie teraz dostał jako w ręce

On wół bezecny, byłby w takiej męce,

Żeby mu ze łba musiały spaść rogi,

Chociaż był u mnie niedawno tak drogi.

Nie miałam wstydu, dom swój opuszczając,

I teraz nie mam, śmierci odkładając;

Boże mój, jesli słyszysz prośbę moję,

Niechaj dziś nago w pośrzodku lwów stoję.

Pierwej niż pleśnią piękna twarz przypadnie¹⁰⁸

I zupełnemu¹⁰⁹ ciału krasa¹¹⁰ spadnie,

Niechaj mię wilcy pożrą w tej gładkości,

A po pustyniach rozniosą me kości»

Nikczemna dziewko — ojciec ci przyciska¹¹¹ —

Czemu nie umrzesz? Strzyma cię ta niska

Jedlina i pas¹¹² zaniesiony w cale¹¹³;

A jeslić milsza śmierć na ostrej skale,

Daj sie w moc wiatrom a skocz z góry śmiele,

Niżbyś wolała siedzieć u kądziele,

Królewska dziewka, i być w ręce dana

Srogiej pogance, winna bywszy¹¹⁴ pana.

Pieśń VII¹¹⁵¹¹⁶

Trudna rada w tej mierze¹¹⁷, przyjdzie sie rozjechać,

A przez ten czas wesela i lutnie zaniechać.

Wszystka moja dobra myśl¹¹⁸ z tobą precz odchodzi,

A z tego mię więzienia nikt nie wyswobodzi,

Dokąd cię zaś nie ujźrzę, pani wszech piękniejsza,

Co ich kolwiek¹¹⁹ przyniosła chwila terazniejsza.

Już mi z myśli wypadły te obecne twarzy;

Twoje nadobne lice jest podobne zarzy¹²⁰,

Która nad wielkim morzem rano sie czerwieni,

A z nienagła¹²¹ ciemności nocne w światłość mieni;

Przed nią gwiazdy drobniejsze po jednej znikają

I tak już przyszłej nocy nieznacznie¹²² czekają.

Takaś ty w oczu moich; szczęśliwa to droga,

Po której chodzić będzie tak udatna noga;

Zajźrzę¹²³ wam, gęste lasy i wysokie skały,

Że przede mną będziecie taką rozkosz miały:

Usłyszycie wdzięczny¹²⁴ głos i przyjemne słowa,

Po których sobie teskni biedna moja głowa.

Lubeż moje wesele, lubeż me biesiady!

Mnie podobno już prózno szukać inszej rady,

Jeno smutnego serca podpierać nadzieją;

W nadzieję ludzie orzą i w nadzieję sieją.

A ty tak srogą nie bądź ani mię tym karzy,

Bych długo nie miał widzieć twojej pięknej twarzy.

Pieśń VIII¹²⁵¹²⁶

Gdzieśkolwiek jest, Bożeć pośli¹²⁷ dobrą godzinę;

Jaciem twój był jako żywo¹²⁸, i twoim zginę.

Tak to Bóg przejźrzał od wieku¹²⁹; a nie żałuję,

Bo w tobie więcej niż we stu inszych najduję.

Nie tylkoś nad insze gładszą sie urodziła,

Aleś i zwyczajmi twarzy nic nie zelżyła¹³⁰;

A jako wdzięcznie szmarakiem złoto sie dwoi¹³¹,

Tak tej szlachetnej duszy w tym ciele przystoi.

Szczęśliwy ja człowiek, bych mógł¹³² tak użyć tego,

Jakobych sie nie omylił, co jest lepszego;

Lecz jako na błędnym¹³³ morzu, nie tam, gdzie chcemy,

Ale gdzie nas wiatry niosą, płynąć musiemy.

Jednak albo miłość zmyśla sny sama sobie,

Albo i ty nie chcesz, bych miał zwętpić o tobie.

Ta nadzieja świat mi słodzi; a bych inaczej

Doznać miał (uchowaj, Panie), umarłbym raczej.

Pieśń IX

Chcemy sobie być radzi¹³⁴?

Rozkaż, panie, czeladzi,

Niechaj na stół dobrego wina przynaszają,

A przy tym w złote gęśli¹³⁵ albo w lutnią¹³⁶ grają.

Kto tak mądry, że zgadnie,

Co nań jutro przypadnie?

Sam Bóg wie przyszłe rzeczy, a śmieje sie z nieba,

Kiedy sie człowiek troszcze więcej, niżli trzeba.

Szafuj gotowym¹³⁷ bacznie;

Ostatek, jako zacznie,

Tak Fortuna¹³⁸ niech kona¹³⁹: raczy li łaskawie,

Raczy li też inaczej; my siedziem w jej prawie¹⁴⁰.

U Fortuny to snadnie¹⁴¹,

Że kto stojąc¹⁴² upadnie;

A który był dopiero u niej pod nogami,

Patrzajże go po chwili, a on gardzi nami.

Wszystko sie dziwnie plecie

Na tym tu biednym świecie;

A kto by chciał rozumem wszystkiego dochodzić,

I zginie, a nie będzie umiał w to ugodzić.

Prózno ma mieć na pieczy

Śmiertelny wieczne rzeczy;

Dosyć na tym, kiedy wie, że go to nie minie,

Co z przejźrzenia¹⁴³ Pańskiego od wieku mu płynie.

A nigdy nie zabłądzi,

Kto tak umysł narządzi,

Jakoby umiał szczęście i nieszczęście znosić,

Temu mężnie wytrzymać, w owym sie nie wznosić.

Chwalę szczęście stateczne¹⁴⁴;

Nie chce li też być wieczne,

Spuszczę¹⁴⁵, com wziął, a w cnotę własną sie ogarnę

I uczciwej chudoby¹⁴⁶ bez posagu pragnę.

Nie umiem ja, gdy w żagle

Uderzą wiatry nagle,

Krzyżem padać i świętych przenajdować¹⁴⁷ dary,

Aby łakomej wodzie tureckie towary

Bogactwa nie przydały