Odprawa posłów greckich

Podana na teatrum przed Królem Jego M[iło]ścią i Królową Jej M[iło]ścią w Jazdowie nad Warszawą dnia 12 stycznia Roku Pańskiego 1578, na feście¹ u Jego M[iło]ści Pana Podkanclerzego Koronnego

Memu miłościwemu Panu,

Jego Mści Panu,

Panu Janowi Zamoyskiemu

z Zamościa,

Podkanclerzemu Koronnemu etc., etc.

Służby swe w łaskę W. M. mego miłościwego Pana zalecam.

[Przedmowa]

Wczora dopiero oddano mi obadwa listy za raz², któreś W. M.³ do mnie około tej tragedyjej⁴ pisał. A iżem przedtym nie wiedział o tych liściech⁵, spodziewałem się, że za tymi czasów odwłokami⁶ i mej tragedyjej się odwlec miało albo raczej, że tak ze mną zostać miała molom na pokarm albo na trąbki do apteki⁷. Jakom listy W. M. przeczytał, nie było czasu poprawować⁸, bom wszytek musiał insumere⁹ na przepisanie. Quicquid id est¹⁰, a baczę, że błazeństwo¹¹, i W. M. sam podobno rzeczesz, posyłam W. M. tym śmielej, chocia nie masz co, żem to jeszcze z przodku W. M. opowiadał, że to nie miało być ad amussim¹², bo mistrz nie po temu. Rzeczy też drugie nie wedla uszu naszych¹³. Inter caetera¹⁴ trzy są chory¹⁵, a trzeci jakoby greckim chorom przygania¹⁶, bo oni już osobny characterem do tego mają¹⁷; nie wiem, jako to w polskim języku brzmieć będzie. Ale w tym niech będzie arbitrium¹⁸ W. M. albo raczej we wszytkim. Barzo bych to był rad uczynił, żebych¹⁹ był sam praesens²⁰ W. M. teraz służby swe ofiarował, ale mi złe zdrowie nie da. Nierad²¹ bych przedsię omieszkał przenosin W. M., jesli salus²² tak będzie chciała. Zatym się łasce W. M. mego miłościwego Pana zalecam. Dat.²³ w Czarnolesie dwudziestego wtórego dnia grudnia roku bożego MDLXXVII²⁴.

W. M. mego miłościwego Pana

sługa uprzejmy

Jan Kochanowski

PERSONY

Antenor
Aleksander, którego i Parysem zowią
Helena
Pani Stara
Poseł Parysów²⁵
Ulisses
Menelaus
Priamus, król trojański
Kasandra
Rotmistrz
Więzień
Chorus z panien trojańskich

Sprawa w Trojej²⁶.

[PROLOG]

ANTENOR

Com dawno tuszył²⁷ i w głos opowiedał,

Że obelżenia i krzywdy tak znacznej

Cierpieć nie mieli waleczni Grekowie:

Teraz już posły ich u siebie mamy,

Którzy się tego u nas domagają,

Aby Helena była im wydana,

Którą w tych czasiech²⁸ przeszłych²⁹ Aleksander,

Będąc w Grecyjej³⁰, gość nieprawie wierny³¹,

Uniósł³² od męża i przez bystre morze

Do trojańskiego miasta przyprowadził.

Tę jesli wrócim i mężowi w ręce

Oddamy, możem siedzieć za pokojem,

Lecz jesli z niczym posłowie odjadą,

Tegoż dnia nowin słuchajmy, że Greczyn

Z morza wysiada i ziemię wojuje.

Czuje o sobie³³ widzę, Aleksander:

Praktyki czyni³⁴, towarzystwa zbiera³⁵,

Śle upominki, aż i mnie nie minął;

A mnie i dom mój, i co mam z swych przodków,

Nie jest przedajno³⁶. A miałbych swą wiarę

Na targ wynosić, uchowa mię tego

Bóg mój. Nie ufa swej sprawiedliwości,

Kto złotu mówić od siebie rzecz każe.

Lecz i to człowiek małego baczenia,

Który na zgubę rzeczypospolitej

Podarki bierze, jakoby sam tylko

W cale³⁷ miał zostać, kiedy wszytko zginie.

Ale mnie czas do rady, bo dziś król chce posły

Odprawować³⁸. Snać³⁹ widzę Aleksandra? Ten jest.

Aleksander, Antenor

[EPEISODION PIERWSZY]

ALEKSANDER

Jako mi niemal wszyscy obiecali,

Cny Antenorze, proszę, i ty sprawie

Mej bądź przychylnym przeciw posłom greckim.

ANTENOR

A ja z chęcią rad, zacny królewicze⁴⁰,

Cokolwiek będzie sprawiedliwość niosła

I dobre⁴¹ rzeczypospolitej naszej.

ALEKSANDER

Wymówki nie masz, gdy przyjaciel prosi.

ANTENOR

Przyzwalam, kiedy o słuszną rzecz prosi.

ALEKSANDER

Obcemu więcej życzyć niżli swemu

Coś niedaleko zda się od zazdrości.

ANTENOR

Przyjacielowi więcej niżli prawdzie

Chcieć służyć, zda się przeciw przystojności⁴².

ALEKSANDER

Ręka umywa rękę, noga nogi

Wspiera, przyjaciel port przyjacielowi.

ANTENOR

Wielki przyjaciel przystojność: tą sobie

Rozkazać służyć nie jest przyjacielska⁴³.

ALEKSANDER

W potrzebie, mówią, doznać przyjaciela.

ANTENOR

I toć potrzeba⁴⁴, gdzie sumnienie⁴⁵ płaci⁴⁶.

ALEKSANDER

Piękne sumnienie: stać przy przyjacielu.

ANTENOR

Jeszcze piękniejsze: zostawać przy prawdzie.

ALEKSANDER

Grekom pomagać to u ciebie prawda.

ANTENOR

Grek u mnie każdy, kto ma sprawiedliwą⁴⁷.

ALEKSANDER

Widzę, żebyś mię ty prędko osądził.

ANTENOR

Swoje sumnienie każdego ma sądzić.

ALEKSANDER

Znać, że u ciebie gospodą⁴⁸ posłowie.

ANTENOR

Wszystkim ućciwym⁴⁹ dom mój otworzony.

ALEKSANDER

A zwłaszcza, kto nie z próżnymi rękoma.

ANTENOR

Trzeba mi bowiem sędziom na podarki,

Bom cudzą żonę wziął, o którą czynią⁵⁰.

ALEKSANDER

Nie wiem o żonę⁵¹, ale dary bierzesz,

Od Greków zwłaszcza; moje na cię małe.

ANTENOR

I żon, i cudzych darów nierad biorę.

Ty, jako żywiesz⁵², tak, widzę, i mówisz

Niepowściągliwie; nie mam z tobą sprawy.

ALEKSANDER

I mnie żal, żem cię o co kiedy prosił.

Ufam swym bogom, że i krom⁵³ twej łaski

Najdę, kto rzeczy mych podpierać będzie⁵⁴.

ANTENOR

Taki, jakiś sam.

ALEKSANDER

Da Bóg, człek poćciwy⁵⁵.

[STASIMON PIERWSZE]

CHORUS

By rozum był przy młodości

Nigdy takiej obfitości

Pereł morze i ziemia złota nie urodzi,

Żeby tego nie mieli tym dostawać młodzi⁵⁶.

Mniej by na świecie trosk było,

By się to dwoje łączyło;

I oni by rozkoszy trwalszych używali,

Siebie ani powinnych w żal by nie wdawali.

Teraz, na rozum nie dbając,

A żądzom tylko zgadzając,

Zdrowie i sławę tracą, tracą majętności

I ojczyznę w ostatnie zawodzą trudności.

O Boże na wielkim niebie!

Drogo to, widzę, u Ciebie

Dać młodość i baczenie⁵⁷ za raz⁵⁸; jedno płacić

Drugim trzeba: to dobre, a tego żal stracić.

Ale oto Helenę widzę: co też teraz

Nieboga myśli wiedząc, że dziś o niej w radzie

Ostateczne namowy, ma li⁵⁹ w Troi⁶⁰ zostać

Czyli Grecyją znowu i Spartę nawiedzić?

[EPEISODION DRUGI]

HELENA

Wszytkom ja to widziała jako we zwierciedle,

Że z korzyści swej nie miał długo się weselić

Bezecny Aleksander, ale mu w czas⁶¹ mieli

I dobrą myśl przekazić⁶² przeważni Grekowie.

Więc on, jako drapieżny wilk rozbiwszy stado,

Co nadalej⁶³ uciekał, a oni zaś, jako

Pasterze ze psy⁶⁴ za nim. I ledwe⁶⁵ do tego

Nie przyjdzie, że wilk owcę na ostatek musi

Porzucić, a sam gdzie w las sromotnie uciecze.

Niestety, jakież moje będą przenosiny?

Podobno⁶⁶ w tył okrętu łańcuchem za szyję

Uwiązana, pośrzodkiem⁶⁷ greckich naw⁶⁸ popłynę.

Z jakąż ja twarzą bracią swą⁶⁹ miłą przywitam?

Jakoż ja, niewstydliwa, przed oczy twe naprzód,

Mężu mój miły, przyjdę i sprawę o sobie

Dawać będę? A będęż w twarz ci wejźrzeć śmiała?

Bodajżeś ty był nigdy Sparty nie nawiedził,

Nieszczęsny Pryjamida⁷⁰! Bo czego mnie więcej

Nie dostawało⁷¹? Zacnych książąt córką będąc

Szłam w książęcy dom zacny; dał był Bóg urodę,

Dał potomstwo, dał dobrą nade wszytko sławę.

Tom wszytko prze człowieka złego utraciła.

Ojczyzna gdzieś daleko, przyjaciół nie widzę,

Dziatki⁷² nie wiem, żywe li⁷³; jam sama coś mało

Od niewolnice rozna⁷⁴, przymówkom⁷⁵ dotkliwym

I złej sławie podległa, a co jeszcze ze mną

Szczęście⁷⁶ myśli poczynać, ty sam wiesz, mój Panie.

Pani Stara, Helena

PANI

Nie frasuj⁷⁷ mi się, moje dziecię miłe,

Takci⁷⁸ na świecie być musi: raz radość,

Drugi raz smutek; z tego dwojga żywot

Nasz upleciony. I rozkoszyć⁷⁹ nasze

Niepewne, ale i troski ustąpić

Muszą, gdy Bóg chce, a czasy przyniosą.

HELENA

O matko moja, nierównoż to tego

Wieńca pleciono; więcejże⁸⁰ daleko

Człowiek frasunków⁸¹ czuje niż radości.

PANI

Barziej do serca to, co boli, człowiek

Przypuszcza, niżli co g’myśli⁸² się dzieje.

I stądże się zda, że tego jest więcej,

Co trapi, niżli co człowieka cieszy.

HELENA

Prze Bóg, więcejci złego na tym świecie

Niżli dobrego. Patrzaj naprzód, jako

Jedenże tylko sposób człowiekowi

Jest urodzić się, a zginąć tak wiele

Dróg jest, że tego niepodobno zgadnąć.

Także i zdrowie nie ma, jeno jedno⁸³.

Człowiek śmiertelny, a przeciwko temu

Niezliczna liczba chorób rozmaitych.

Ale i ona, która wszystkim włada,

Która ma wszytko w ręku, wszytkim rządzi,

Fortuna za mną świadczy, że daleko

Mniej dóbr na świecie niżli tego, co złym

Ludzie mianują, bo ubogaciwszy

Pewną część ludzi, patrzaj, co ich⁸⁴ ciężkim

Ubóstwem trapi. A iż tego żadnej

Zadości g’woli⁸⁵ ani skępstwu swemu

Nie czyni, ale niedostatkiem tylko

Ściśniona, znak jest, że i dziś, gdy komu

Chce co uczynić dobrze, pospolicie

Jednemu pierwej weźmie, toż dopiero

Drugiemu daje; skąd się da rozumieć,

Co już powtarzam nie raz, że na świecie

Mniej dóbr daleko niżli złych przypadków.

PANI

Mniej abo więcej, równa li też liczba

Obojga — korzyść niewielka to wiedzieć.

O to by Boga prosić, żeby człowiek

Co namniej szczęścia przeciwnego doznał,

Bo żeby zgoła nic, to nie człowiecza⁸⁶.

Ale że z rady tak długo nikogo

Nie słychać! Wiem, że da bez omieszkania

Znać Aleksander, skoro się tam rzeczy

Przetoczą, a nam białymgłowom jakoś

Przystojniej w domu zawżdy niż przed sienią⁸⁷.

[STASIMON DRUGI]

CHORUS

Wy, którzy pospolitą rzeczą⁸⁸ władacie,

A ludzką sprawiedliwość w ręku trzymacie,

Wy, mówię, którym ludzi paść poruczono

I zwirzchności nad stadem bożym zwierzono:

Miejcie to przed oczyma zawżdy swojemi,

Żeście miejsce zasiedli boże na ziemi,

Z którego macie nie tak swe własne rzeczy,

Jako wszytek ludzki mieć rodzaj na pieczy.

A wam więc nad mniejszymi zwierzchność jest dana,

Ale i sami macie nad sobą pana,

Któremu kiedyżkolwiek z spraw swych uczynić

Poczet⁸⁹ macie: trudnoż tam krzywemu⁹⁰ wynić⁹¹.

Nie bierze ten pan darów ani się pyta,

Jesli⁹² kto chłop czyli⁹³ się grofem⁹⁴ poczyta⁹⁵,

W siermiędze⁹⁶ li⁹⁷ go widzi, w złotych⁹⁸ li głowach;

Jesli namniej przewinił, być mu w okowach⁹⁹.

Więc ja podobno¹⁰⁰ z mniejszym niebezpieczeństwem

Grzeszę, bo sam się tracę¹⁰¹ swym wszeteczeństwem¹⁰².

Przełożonych występy¹⁰³ miasta zgubiły

I szerokie do gruntu carstwa¹⁰⁴ zniszczyły¹⁰⁵.

[EPEISODION TRZECI]

Poseł, Helena

POSEŁ

Dobrą nowinę paniej¹⁰⁶ swojej niosę.

Rozumiem temu, że już dawno tego

Poselstwa czeka, serce swe troskami

I płaczem trapiąc. Ale oto prawie

Na czas wychodzi z domu. O królowa,

Wdzięcznej nowiny posła masz przed sobą.

HELENA

Daj Boże, byś co przyniósł pociesznego¹⁰⁷.

POSEŁ

Posłowie twoi, jako przyjechali,

Tak odjeżdżają, a ty przedsię¹⁰⁸ z nami.

HELENA

Byłeś sam w radzie, czyś słyszał od kogo?

POSEŁ

Byłem przy wszytkim i prosto mi stamtąd

Iść Aleksander do ciebie rozkazał.

HELENA

Jeszczeć¹⁰⁹ nie widzę, z czego bych się prawie¹¹⁰

Ucieszyć miała. Wszakże powiedz przedsię,

Jako co było.

POSEŁ

Powiem, jeno¹¹¹ słuchaj!

Skoro w radzie zasiedli panowie, król naprzód

Tę rzecz do nich uczynił: «Nie zwykłem nic nigdy

Bez rady waszej czynić; a bych też zwykł kiedy

(Czego w pamięci nie mam), w tej sprawie koniecznie

Syna swego bych nie chciał, aby mię ojcowska

Miłość przeciw synowi¹¹² jako nie uwiodła.

Bo aczci¹¹³ to podobno nie darmo rzeczono:

»Krew nie woda«¹¹⁴, lecz u mnie pospolitej rzeczy¹¹⁵

Powinowactwo więtsze¹¹⁶. A tak, co się kolwiek¹¹⁷

Wam wszytkim będzie zdało, toż i ja pochwalę.

Syn mój w Grecyjej¹¹⁸ żony dostał, nie wiem jako;

Tej się upominają od Greków posłowie¹¹⁹.

Wydać abo nie wydać; w tym rozmysłu trzeba».

Zatym¹²⁰ wstał Aleksander i tak mówić począł:

«Przy pierwszej posłów skardze dałem dostateczną

Sprawę¹²¹ o sobie; teraz nie chcę uszu waszych

Słowy proznymi¹²² bawić, ale maluczko co

Powiedziawszy, ostatek na Boga przypuszczę¹²³

I na łaskę ojcowską, i was wszytkich zdanie.

Wszytkim wam jest świadomo, jakim ja był żywot

Wziął przed się¹²⁴, żeciem¹²⁵ nigdy tych burkowych biesiad

Patrząc nie chciał; wolałem po gęstych dąbrowach

Prędkie jelenie gonić abo dzikie świnie.

Anim ja tego sobie za niewczas¹²⁶ poczytał

W budzie leśnej się przespać i nad stady chodzić¹²⁷.

Nie myśliłciem¹²⁸ ja wtenczas namniej o Helenie

Ani to imię przedtym w uszu mych postało¹²⁹.

Wenus¹³⁰, kiedy mię naprzód trzy boginie¹³¹ sobie

Za sędziego obrały, Wenus mi ją sama

Napierwej zaleciła i za żonę dała¹³².

Ludzie, widzę, u Boga szczęścia sobie proszą,

A ja kiedy mię z chęci swej tym potykali,

Miałem gardzić? Przyjąłem, i przyjąłem wdzięcznie,

I mam pewną nadzieję, że tenże bóg, który

Ućcił¹³³ mię naprzód, będzie i do końca szczęścił

I co mi dał, nie da mi leda jako¹³⁴ wydrzeć.

A bych też był¹³⁵ żony swej ludzkim obyczajem¹³⁶

Odprawa posłów greckich