Treny

Treny — nota edytorska

Tekst Trenów został tu podany według drugiego wydania, ostatniego opublikowanego za życia poety, które ukazało się w roku 1583 w Drukarni Łazarzowej w Krakowie. Tekst przygotowałem zgodnie z kryteriami zawartymi w opracowaniu Zasady wydawania tekstów staropolskich. Projekt — typ B (edycje popularnonaukowe), Wrocław 1955. Zdecydowałem się jednak zachować pewne cechy językowe, których nie uwzględnia się w edycjach popularnonaukowych, zwłaszcza dawne końcówki fleksyjne i większość dawnych form ortograficznych.

Edycja utworu nie opiera się w całości na żadnym z wydań współczesnych, choć uwzględniono zarówno rozstrzygnięcia zawarte w edycji opracowanej w ramach sejmowego wydania Dzieł wszystkich Kochanowskiego przez Marię Renatę Mayenową, Lucynę Woronczakową oraz Jerzego Axera i Marię Cytowską, jak i wydaniu przygotowanym przez Janusza Pelca dla serii Biblioteki Narodowej.

Przy tworzeniu komentarza obok wyżej wspomnianych wydań bardzo pomocna była wcześniejsza edycja Trenów w serii Biblioteki Narodowej w opracowaniu Tadeusza Sinki, a także podstawowe słowniki, w tym Słownik polszczyzny XVI wieku oraz — w zakresie wyjaśnień historyczno-mitologicznych — współczesne wydania klasycznego Dictionary of Phrase and Fable Ebenezera Cobhama Brewera.

Gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w

Trenach

prof. dr hab. Piotr Wilczek

Uniwersytet Warszawski, Instytut Badań Interdyscyplinarnych ”Artes Liberales”

[Motto i dedykacja]¹

Tales sunt hominum mentes, quali pater ipse

Juppiter auctiferas lustravit lumine terras².

ORSZULI KOCHANOWSKIEJ,

WDZIĘCZNEJ³, UCIESZONEJ⁴, NIEPOSPOLITEJ⁵ DZIECINIE, KTÓRA CNÓT WSZYTKICH⁶ I DZIELNOŚCI⁷ PANIEŃSKICH POCZĄTKI WIELKIE POKAZAWSZY, NAGLE, NIEODPOWIEDNIE⁸, W NIEDOSZŁYM⁹ WIEKU SWOIM, Z WIELKIM A NIEZNOŚNYM¹⁰ RODZICÓW SWYCH ŻALEM ZGASŁA¹¹, JAN KOCHANOWSKI, NIEFORTUNNY¹² OCIEC¹³, SWOJEJ NAMILSZEJ¹⁴ DZIEWCE¹⁵ ZŁZAMI¹⁶ NAPISAŁ.

NIE MASZ CIĘ¹⁷, ORSZULO MOJA.

Tren I. (Wszytki płacze, wszytki łzy Heraklitowe...)¹⁸

Wszytki¹⁹ płacze, wszytki łzy Heraklitowe²⁰

I lamenty, i skargi Symonidowe²¹,

Wszytki troski na świecie, wszytki wzdychania

I żale, i frasunki²², i rąk łamania,

Wszytki a wszytki zaraz²³ w dom sie mój noście²⁴,

A mnie płakać mej wdzięcznej²⁵ dziewki²⁶ pomoście²⁷,

Z którą mię niepobożna²⁸ śmierć rozdzieliła

I wszytkich moich pociech²⁹ nagle zbawiła³⁰.

Tak więc smok³¹, upatrzywszy gniazdo kryjome³²,

Słowiczki liche zbiera³³, a swe łakome

Gardło pasie³⁴; tym czasem matka szczebiece³⁵

Uboga³⁶, a na zbójcę co raz sie miece³⁷.

Prózno³⁸, bo i na samę okrutnik zmierza³⁹,

A ta nieboga⁴⁰ ledwe⁴¹ umyka pierza⁴².

«Prózno płakać» — podobno drudzy rzeczecie.

Cóż, prze Bóg żywy⁴³, nie jest prózno na świecie?

Wszystko prózno; macamy, gdzie miękcej w rzeczy,

A ono⁴⁴ wszędy⁴⁵ ciśnie: błąd wiek człowieczy⁴⁶.

Nie wiem, co lżej⁴⁷: czy w smutku jawnie żałować⁴⁸,

Czyli sie z przyrodzeniem⁴⁹ gwałtem⁵⁰ mocować⁵¹.

Tren II. (Jeślim kiedy nad dziećmi piórko miał zabawić...)⁵²

Jeslim kiedy nad dziećmi piórko⁵³ miał zabawić⁵⁴,

A kwoli temu wieku⁵⁵ lekkie⁵⁶ rymy⁵⁷ stawić⁵⁸,

Bodajżebych⁵⁹ był raczej kolebkę kołysał

I z drugiemi nieważne mamkom pieśni⁶⁰ pisał,

Któremi by dziecinki noworodne⁶¹ spiły⁶²

I swoich wychowańców⁶³ lamenty toliły⁶⁴.

Takie fraszki⁶⁵ mnie zbierać⁶⁶ pożyteczniej było,

Niżli, w co mię nieszczeście moje dziś wprawiło⁶⁷,

Płakać nad głuchym grobem⁶⁸ mej wdzięcznej dziewczyny

I skarżyć sie na srogość⁶⁹ ciężkiej⁷⁰ Prozerpiny⁷¹.

Alem użyć w obojgu jednakiej wolności⁷²

Nie mógł — owom ominął⁷³, jako w dordzałości⁷⁴

Dowcipu⁷⁵ coś ranego⁷⁶, na to mię przygoda⁷⁷

Gwałtem wbiła⁷⁸ i moja nienagrodna szkoda⁷⁹.

Ani mi teraz łacno⁸⁰ dowiadać sie o tym⁸¹,

Jaka mię z płaczu⁸² mego czeka cześć na potym⁸³.

Nie chciałem żywym śpiewać, dziś umarłym muszę,

A cudzej⁸⁴ śmierci płacząc, sam swe kości suszę⁸⁵.

Prózno to⁸⁶; jakie szczeście⁸⁷ ludzi naszladuje⁸⁸,

Tak w nas albo dobrą myśl⁸⁹, albo złą sprawuje.

O prawo krzywdy pełne! O znikomych cieni⁹⁰

Sroga, nieubłagana, nieużyta⁹¹ ksieni⁹²!

Tak li moja Orszula, jeszcze żyć na świecie

Nie umiawszy, musiała w ranym umrzeć lecie⁹³?

I nie napatrzawszy sie jasności słonecznej,

Poszła nieboga widzieć krajów nocy wiecznej⁹⁴.

A bodaj ani była świata oglądała,

Co bowiem więcej, jedno ród⁹⁵ a śmierć poznała.

A miasto⁹⁶ pociech, które winna z czasem⁹⁷ była

Rodzicom swym, w ciężkim je⁹⁸ smutku zostawiła.

Tren III. (Wzgardziłaś mną, dziedziczko moja ucieszona...)⁹⁹

Wzgardziłaś mną, dziedziczko moja ucieszona¹⁰⁰.

Zdałać sie ojca twego barziej¹⁰¹ uszczuplona¹⁰²

Ojczyzna¹⁰³, niżlibyś ty przestać na niej¹⁰⁴ miała¹⁰⁵;

To prawda, żeby była nigdy nie zrownała¹⁰⁶

Z ranym¹⁰⁷ rozumem twoim, z pięknemi przymioty¹⁰⁸,

Z ktorych sie już znaczyły twoje przyszłe cnoty¹⁰⁹

O słowa, o zabawo¹¹⁰, o wdzięczne¹¹¹ ukłony,

Jakożem ja dziś po was wielce¹¹² zasmęcony¹¹³.

A ty, pociecho¹¹⁴ moja, już mi sie nie wrócisz

Na wieki¹¹⁵ ani mojej tesknice¹¹⁶ okrócisz¹¹⁷.

Nie lza, nie lza, jedno¹¹⁸ sie za tobą gotować¹¹⁹,

A stopeczkami twemi ciebie naszladować¹²⁰.

Tam¹²¹ cię ujźrzę¹²², da Pan Bóg¹²³, a ty więc z drogiemi

Rzuć sie ojcu do szyje¹²⁴ ręczynkami¹²⁵ swemi.

Tren IV. (Zgwałciłaś, niepobożna śmierci, oczy moje...)¹²⁶

Zgwałciłaś¹²⁷, niepobożna¹²⁸ śmierci, oczy moje,

Żem widział umierając¹²⁹ miłe dziecię swoje.

Widziałem, kiedyś trzęsła owoc niedordzały¹³⁰,

A rodzicom nieszczesnym serca sie krajały¹³¹.

Nigdyć by ona była bez wielkiej żałości

Mojej umrzeć nie mogła, nigdy bez ciężkości¹³²

I serdecznego bolu, w którymkolwiek lecie¹³³

Mnie by smutnego była odbiegła¹³⁴ na świecie;

Alem ja już z jej śmierci nigdy żałościwszy,

Nigdy smutniejszy nie mógł być ani teskliwszy¹³⁵.

A ona (by był Bóg chciał) dłuższym wiekiem swoim

Siła¹³⁶ pociech przymnożyć¹³⁷ mogła oczom moim.

A przynamniej¹³⁸ tym czasem mogłem był odprawić

Wiek swój¹³⁹ i Persefonie¹⁴⁰ ostatniej¹⁴¹ sie stawić¹⁴²,

Nie uczuwszy na sercu tak wielkiej żałości,

Której równia¹⁴³ nie widzę w tej tu śmiertelności¹⁴⁴.

Nie dziwuję Nijobie¹⁴⁵, że na martwe ciała

Swoich namilszych dziatek¹⁴⁶ patrząc, skamięniała¹⁴⁷.

Tren V. (Jako oliwka mała pod wysokim sadem...)¹⁴⁸

Jako oliwka mała pod wysokim sadem¹⁴⁹

Idzie¹⁵⁰ z ziemie¹⁵¹ ku górze macierzyńskim szladem¹⁵²,

Jeszcze ani gałązek, ani listków rodząc,

Sama tylko dopiro¹⁵³ szczupłym prątkiem¹⁵⁴ wschodząc;

Tę, jesli ostre ciernie¹⁵⁵ lub rodne¹⁵⁶ pokrzywy

Uprzątając, sadownik¹⁵⁷ podciął ukwapliwy¹⁵⁸,

Mdleje¹⁵⁹ zaraz, a zbywszy¹⁶⁰ siły przyrodzonej¹⁶¹,

Upada przed nogami matki ulubionej.

Takci sie mej namilszej Orszuli dostało:

Przed oczyma rodziców swoich rostąc¹⁶², mało

Od ziemie sie co¹⁶³ wznióswszy, duchem zaraźliwym¹⁶⁴

Srogiej śmierci otchniona¹⁶⁵, rodzicom troskliwym¹⁶⁶

U nóg martwa upadła. O zła Persefono¹⁶⁷,

Mogłażeś tak wielu łzam¹⁶⁸ dać upłynąć płono¹⁶⁹?

Tren VI. (Ucieszna moja śpiewaczko, Safo słowieńska...)¹⁷⁰

Ucieszna moja śpiewaczko, Safo¹⁷¹ słowieńska¹⁷²,

Na którą nie tylko moja cząstka¹⁷³ ziemieńska¹⁷⁴,

Ale i lutnia¹⁷⁵ dziedzicznym prawem spaść miała;

Tęś nadzieję już po sobie okazowała,

Nowe piosnki sobie tworząc, nie zamykając

Ustek¹⁷⁶ nigdy, ale cały dzień prześpiewając¹⁷⁷,

Jako więc lichy¹⁷⁸ słowiczek w krzaku zielonym

Całą noc prześpiewa gardłkiem¹⁷⁹ swym ucieszonym¹⁸⁰.

Prędkoś mi nazbyt umilkła, nagle cię sroga

Śmierć spłoszyła, moja wdzięczna¹⁸¹ szczebiotko¹⁸² droga.

Nie nasyciłaś mych uszu swymi piosnkami

I tę trochę teraz płacę sowicie¹⁸³ łzami.

A tyś ani umierając śpiewać przestała¹⁸⁴,

Lecz matkę ucałowawszy, takeś żegnała:

«Już ja tobie, moja matko, służyć nie będę

Ani za twym wdzięcznym stołem miejsca zasiędę;

Przyjdzie mi klucze położyć, samej precz jechać,

Domu rodziców swych miłych wiecznie¹⁸⁵ zaniechać¹⁸⁶».

To, i czego żal ojcowski nie da serdeczny

Przypominać więcej, był jej głos ostateczny¹⁸⁷.

A matce, słysząc¹⁸⁸ żegnanie tak żałościwe,

Dobre¹⁸⁹ serce, że od żalu zostało żywe.

Tren VII. (Nieszczęsne ochędóstwo, żałosne ubiory...)¹⁹⁰

Nieszczesne ochędóstwo¹⁹¹, żałosne¹⁹² ubiory

Mojej namilszej cory¹⁹³,

Po co me smutne oczy za sobą ciągniecie?

Żalu mi przydajecie¹⁹⁴.

Już ona członeczków swych wami nie odzieje,

Nie masz, nie masz nadzieje¹⁹⁵.

Ujął¹⁹⁶ ją sen żelazny, twardy, nieprzespany¹⁹⁷.

Już letniczek¹⁹⁸ pisany¹⁹⁹

I uploteczki²⁰⁰ wniwecz²⁰¹, i paski złocone -

Matczyne dary płone²⁰².

Nie do takiej łóżnice²⁰³, moja dziewko droga,

Miała cię mać uboga²⁰⁴

Doprowadzić, nie takąć dać obiecowała

Wyprawę²⁰⁵, jakąć dała.

Giezłeczkoć²⁰⁶ tylko dała a lichą tkaneczkę²⁰⁷,

Ociec ziemie²⁰⁸ bryłeczkę

W główki²⁰⁹ włożył. Niestetyż, i posag i ona

W jednej skrzynce²¹⁰ zamkniona²¹¹.

Tren VIII. (Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim...)²¹²

Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim,

Moja droga Orszulo, tym zniknienim²¹³ swoim.

Pełno nas, a jakoby nikogo nie było:

Jedną maluczką duszą²¹⁴ tak wiele ubyło.

Tyś za wszytki mówiła, za wszytki śpiewała,

Wszytkiś w domu kąciki²¹⁵ zawżdy pobiegała²¹⁶.

Nie dopuściłaś nigdy matce sie frasować²¹⁷

Ani ojcu myśleniem zbytnim głowy psować²¹⁸,

To tego, to owego wdzięcznie²¹⁹ obłapiając²²⁰

I onym swym uciesznym śmiechem zabawiając.

Teraz wszytko umilkło, szczere²²¹ pustki w domu,

Nie masz zabawki²²², nie masz rośmiać sie nikomu.

Z każdego kąta²²³ żałość człowieka ujmuje²²⁴,

A serce swej pociechy²²⁵ darmo²²⁶ upatruje²²⁷.

Tren IX. (Kupić by cię, mądrości, za drogie pieniądze...)²²⁸

Kupić by cię²²⁹, mądrości, za drogie pieniądze,

Która (jesli prawdziwie mienią²³⁰) wszytki żądze,

Wszytki ludzkie frasunki²³¹ umiesz wykorzenić²³²,

A człowieka tylko nie²³³ w anioła odmienić²³⁴,

Który nie wie, co boleść, frasunku nie czuje,

Złym przygodam²³⁵ nie podległ, strachom nie hołduje²³⁶.

Ty wszytki rzeczy ludzkie masz za²³⁷ fraszkę sobie,

Jednaką myśl²³⁸ tak w szcześciu, jako i w żałobie²³⁹

Zawżdy²⁴⁰ niesiesz; ty śmierci namniej²⁴¹ sie nie boisz,

Bezpieczną²⁴², nieodmienną, niepożytą²⁴³ stoisz.

Ty bogactwa nie złotem, nie skarby wielkiemi,

Ale dosytem²⁴⁴ mierzysz²⁴⁵ i przyrodzonemi²⁴⁶

Potrzebami; ty okiem swym nieuchronionym²⁴⁷

Nędznika²⁴⁸ upatrujesz²⁴⁹ pod dachem złoconym,

A uboższym nie zajźrzysz²⁵⁰ szcześliwego mienia²⁵¹,

Kto by jedno²⁵² chciał słuchać twego upomnienia.

Nieszcześliwy ja człowiek, którym lata swoje

Na tym strawił, żebych był ujźrzał progi²⁵³ twoje.

Terazem nagle z stopniów ostatnich²⁵⁴ zrzucony

I miedzy insze²⁵⁵, jeden z wiela²⁵⁶, policzony.

Tren X. (Orszulo moja wdzięczna, gdzieś mi się podziała?...)²⁵⁷

Orszulo moja wdzięczna²⁵⁸, gdzieś mi sie podziała?

W którą stronę, w którąś sie krainę udała?

Czyś ty nad wszystki nieba²⁵⁹ wysoko wniesiona

I tam w liczbę aniołków małych policzona?

Czyliś do raju wzięta? Czyliś na szcześliwe

Wyspy²⁶⁰ zaprowadzona? Czy cię przez teskliwe

Charon²⁶¹ jeziora wiezie i napawa zdrojem

Niepomnym²⁶², że ty nie wiesz nic o płaczu moim?

Czy człowieka zrzuciwszy²⁶³ i myśli dziewicze,

Wzięłaś na się postawę i piórka słowicze²⁶⁴?

Czyli sie w czyścu czyścisz²⁶⁵, jesli z strony ciała

Jakakolwiek zmazeczka na tobie została?

Czyś po śmierci tam poszła, kędyś pierwej była²⁶⁶,

Niżeś sie na mą ciężką żałość²⁶⁷ urodziła?

Gdzieśkolwiek jest, jesliś jest, lituj mej żałości,

A nie możesz li w onej dawnej swej całości²⁶⁸,

Pociesz mię, jako możesz, a staw sie przede mną

Lubo snem, lubo cieniem, lub marą nikczemną²⁶⁹.

Tren XI²⁷⁰

«Fraszka cnota»²⁷¹, powiedział Brutus porażony²⁷².

Fraszka, kto sie przypatrzy, fraszka z każdej strony.

Kogo kiedy pobożność jego ratowała?

Kogo dobroć przypadku złego²⁷³ uchowała?

Nieznajomy²⁷⁴ wróg²⁷⁵ jakiś miesza ludzkie rzeczy²⁷⁶,

Nie mając ani dobrych, ani złych na pieczy²⁷⁷.

Kędy jego duch więnie²⁷⁸, żaden nie ulęże²⁷⁹:

Praw li, krzyw li²⁸⁰, bez braku²⁸¹ każdego dosięże²⁸².

A my rozumy swoje przedsię²⁸³ udać chcemy²⁸⁴,

Hardzi miedzy prostaki²⁸⁵, że nic nie umiemy²⁸⁶.

Wspinamy sie do nieba, Boże tajemnice

Upatrując²⁸⁷, ale wzrok śmiertelnej źrzenice²⁸⁸

Tępy na to; sny lekkie²⁸⁹, sny płoche²⁹⁰ nas bawią²⁹¹,

Które sie nam podobno²⁹² nigdy nie wyjawią.

Żałości, co mi czynisz? Owa²⁹³ już oboje

Mam stracić — i pociechę, i baczenie²⁹⁴ swoje?

Tren XII. (Żaden ojciec podobno barziej nie miłował...)²⁹⁵

Żaden ociec²⁹⁶ podobno barziej²⁹⁷ nie miłował

Dziecięcia, żaden barziej nad mię nie żałował²⁹⁸.

A też ledwie sie kiedy²⁹⁹ dziecię urodziło,

Co by łaski rodziców swych tak godne było³⁰⁰:

Ochędożne³⁰¹, posłuszne, karne, niepieszczone³⁰²,

Śpiewać, mówić, rymować, jako co uczone³⁰³;

Każdego ukłon trafić³⁰⁴, wyrazić postawę³⁰⁵,

Obyczaje panieńskie umieć i zabawę³⁰⁶.

Roztropne, obyczajne³⁰⁷, ludzkie, nierzewniwe³⁰⁸,

Dobrowolne³⁰⁹, układny³¹⁰, skromne³¹¹ i wstydliwe.

Nigdy ona po ranu karmie nie wspomniała³¹²,

Aż pierwej Bogu swoje modlitwy oddała.

Nie poszła spać, aż pierwej matkę pozdrowiła

I zdrowie rodziców swych Bogu poruczyła³¹³.

Zawżdy przeciwko ojcu³¹⁴ wszytki przebyć progi,

Zawżdy sie uradować i przywitać z drogi.

Każdej roboty pomóc³¹⁵, do każdej posługi

Uprzedzić było wszytki rodziców swych sługi³¹⁶.

A to w tak małym wieku³¹⁷ sobie poczynała,

Że więcej nad trzydzieści miesięcy nie miała.

Tak wiele cnót jej młodość i takich dzielności

Nie mogła znieść: upadła od swej[że] bujności³¹⁸,

Żniwa nie doczekawszy. Kłosie mój jedyny

Jeszcześ mi sie był nie zstał³¹⁹, a ja twej godziny

Nie czekając³²⁰, znowu cię w smutną ziemię sieję,

Ale pospołu z tobą grzebę³²¹ i nadzieję,

Bo już nigdy nie wznidziesz³²² ani przed mojema

Wiekom wiecznie³²³ zakwitniesz smutnemi oczema³²⁴.

Tren XIII. (Moja wdzięczna Orszulo, bodaj ty mnie była...)³²⁵

Moja wdzięczna³²⁶ Orszulo, bodaj ty mnie była

Albo nie umierała lub sie nie rodziła.

Małe pociechy płacę wielkim żalem swoim

Za tym nieodpowiednym pożegnanim³²⁷ twoim.

Omyliłaś mię³²⁸ jako nocny sen znikomy³²⁹,

Który wielkością³³⁰ złota cieszy zmysł³³¹ łakomy³³²,

Potym nagle uciecze³³³, a temu na jawi³³⁴

Z onych skarbów jeno chęć a żądzą³³⁵ zostawi.

Takeś ty mnie, Orszulo droga, uczyniła:

Wielkieś nadzieje w moim sercu roznieciła,

Potymeś mię smutnego nagle odbieżała³³⁶

I wszytki moje z sobą pociechy zabrała.

Wzięłaś mi, zgoła mówiąc³³⁷, dusze połowicę³³⁸,

Ostatek przy mnie został na wieczną tesknicę³³⁹.

Tu mi kamień, murarze, ciosany połóżcie,

A na nim tę nieszczesną pamiątkę³⁴⁰ wydróżcie³⁴¹:

ORSZULA KOCHANOWSKA TU LEŻY, KOCHANIE³⁴²

OJCOWE ALBO RACZEJ PŁACZ I NARZEKANIE.

OPAKEŚ TO, NIEBACZNA³⁴³ ŚMIERCI, UDZIAŁAŁA³⁴⁴:

NIE JAĆ ONEJ, ALE MNIE ONA PŁAKAĆ MIAŁA.

Tren XIV. (Gdzie te wrota nieszczęsne, któremi przed laty...)³⁴⁵

Gdzie te wrota nieszczesne³⁴⁶, któremi przed laty

Puszczał sie w ziemię³⁴⁷ Orfeus³⁴⁸, szukając swej straty,

Żebych³⁴⁹ ja też tąż ścieżką swej namilszej córy

Poszedł szukać i on³⁵⁰ bród mógł przebyć, przez który

Srogi jakiś przewoźnik wozi blade cienie³⁵¹

I w lasy niewesołe cyprysowe³⁵² żenie³⁵³.

A ty mię nie zostawaj³⁵⁴, wdzięczna³⁵⁵ lutni³⁵⁶ moja,

Ale ze mną pospołu³⁵⁷ pódź³⁵⁸ aż do pokoja³⁵⁹

Surowego Plutona³⁶⁰: owa³⁶¹ go [to] łzami,

To temi żałosnemi zmiękczywa³⁶² pieśniami,

Że mi moję namilszą dziewkę jeszcze wróci,

A ten nieuśmierzony³⁶³ we mnie żal ukróci³⁶⁴.

Zginąć ci mu nie może; tuć sie wszystkim zostać,

Niech sie tylko niedoszłej³⁶⁵ jagodzie da dostać³⁶⁶.

Gdzie by³⁶⁷ też tak kamienne ten Bóg serce nosił,

Żeby tam smutny człowiek już nic nie uprosił.

Cóż temu rzec?³⁶⁸ Więc tamże już za jedną drogą³⁶⁹

Zostać, a z duszą zaraz³⁷⁰ zewlec³⁷¹ troskę srogą.

Tren XV. (Erato złotowłosa i ty, wdzięczna lutni...)³⁷²