Maria Stuart

Drama historyczne w pięciu aktach

OSOBY:

MARIA STUART, królowa Szkocji.
HENRYK DARNLEJ¹, mąż Marii Stuart.
MORTON, kanclerz.
RIZZIO².
BOTWEL³, kochanek Marii.
DUGLAS.
LINDSAY.
PAŹ Marii Stuart.
NICK, błazen Henryka.
ASTROLOG.

Scena w pałacu Holy Rood.

AKT I

SCENA I

Sala w pałacu Holy Rood, MARIA STUART, RIZZIO, PAŹ.

PAŹ

wbiega prędko.

Smutne wieści przynoszę, posłuchaj, królowo,

Od dawna cię znieważa płochy⁴ lud stolicy;

Dziś jeszcze byłem świadkiem, jak zniewagę nową

Wyrządził twym pałacom, królewskiej kaplicy.

Dziś, królowo, nad rankiem, za ogrodu murem

Ujrzałem piękne maski, orszak Robin Hooda:

Tłum tancerzy z dzwonkami, Tuck z czarnym kapturem

Mały Janek i strzelce i Marianna młoda,

Biała jak kość słoniowa, wesoła dziewczyna.

Szedłem z dala za tłumem; wtem zgraja wesoła

Staje — ucichły dzwonki — tłoczy się dokoła;

Jakiś człowiek nieznany grozi, napomina,

A potem wszedł do domu na rogu ulicy.

Wszyscy się uciszyli... Znów ten człowiek blady

Stanął w oknie i z okna jak na kazalnicy

Przeciwko tobie, pani, lud budził do zdrady.

RIZZIO

Poznałem z opisania, to był Knox, królowo;

Dzień i noc wiecznie z okna przemawia do ludu,

Lud modli się i słucha, w każde wierzy słowo,

I słuchając, z ust Knoxa oczekuje cudu.

Ten człowiek chrześcijańskie podaje nauki;

Raz wskazał na ten pałac i rzekł głosem gromu:

Zburzcie! Zburzcie to gniazdo, a odlecą kruki!

Jak Papież klątwy rzuca na świat z okien domu,

A lud się jak świętemu kłania obrazowi.

PAŹ

Królowo! Śmielsi z ludzi do zbrodni gotowi

Wpadli do twej kaplicy z dzikimi okrzyki;

Gniazdo papistów! Krzyczą, obdzierają ściany,

Niszczą obrazy, palą, unoszą świeczniki.

Wtem patrzę, oto w szaty kościelne przybrany

Na ołtarzu stał trefniś⁵ Darnleja — i śmiele

Jak ksiądz zaczął kazanie w święconym kościele.

Lud wesoło bluźnierczym odpowiadał śpiewem,

A błazen skarby święte unosił bez braku⁶.

Dobyłem miecza zdjęty rozpaczą i gniewem,

Rzucam się, spadły dzwonki na błazna kołpaku.

Może krew popłynęła? Nie wiem — lud się tłoczył,

Okolił mnie orężem — o ścianę oparty

Miałem ulec — wtem Botwel z królewskimi warty

Przybył — ocalił pazia, kaplicę otoczył.

MARIA

Rizzio! Słyszałeś? Sama — sama więc na tronie,

Opuszczona od wszystkich, lud mnie nienawidzi;

Ów Knox śmiało urąga kobiecej koronie,

Takżem to nisko spadła? Przeklina mnie, szydzi,

Rozdzierają to serce. Wszak dziś jeszcze rano,

Dziś się za nich modliłam! Czyliż moja wiara

Tak różna od ich wiary? O Szkocjo!...

RIZZIO

Przestaną!

Przestaną cię obrażać — zasłużona kara

Spadnie na tych zbrodniarzy. Tak, pozwól, królowo;

Paziu, pisz rozkaz — niechaj schwytani na zbrodni

Opłacą przewinienie więzieniem lub głową.

Paź bierze pióro i siada nad kartą pergaminu.

Pisz rozkaz, przewinili, litości niegodni.

Wszystkich bym jednym stosu ogarnął płomieniem.

MARIA

Cały lud byś wytępił? Jaka zemsta dzika!

Lud mnie zdradza.

PAŹ

pisząc.

Królowo! Czyliż z twym imieniem

Połączę imię twego małżonka Henryka?

I dam mu tytuł króla?

MARIA

Tak, wszak zawsze razem

Pisałeś jego imię. Nie, czekaj — co czynię?

Może lud działał zgodnie z Henryka rozkazem,

Wszak jego trefniś luby sam przewodził w gminie?

Nie pisz imienia króla — ja jestem królową!

Rizzio! Co myślisz? — nie wiem — może się obrazi?

Pierwszy czyn przeciw męża; opuszczone słowo

Struje szczęście domowe, dni pogodę skazi.

Ja mu dawałam tytuł króla w dni szczęśliwe,

Nieraz koroną jego dotykałam czoła.

RIZZIO

Królowo! Ty masz lice i serce anioła!

I czemuż siejesz kwiaty na tak dziką niwę?

Widziałem słońce, kiedy na obłoków tronie

Tonące w Tybrze patrzy na krzyż Rzymu złoty;

Ty jesteś jak to słońce, twój tron w falach tonie,

Lud cały już zatonął w obłędach ciemnoty;

Ty jedna wzniosłym czołem widzisz światło wiary.

Królowo! Zbrodnia czeka zasłużonej kary,

A cnót przyćmionych kiedyś znajdą się obrońce,

Kto jak słońce zagasa, wstanie jako słońce.

MARIA

Wiara każe przebaczyć.

RIZZIO

Bóg ma kary w niebie,

Jesteś na tronie, karać od Boga masz prawo.

Obojętność twe imię okryje niesławą,

Obudź śpiące uczucia, lud patrzy na ciebie

Jak na zgaszoną lampę, trzeba w lampy łonie

Zapalić jasny świecznik, niech błyska i płonie.

Do pazia, który skończył pisać i wstaje.

Skończyłeś, paziu? Dobrze, zawołaj rycerza,

Który dziś straż odbywa.

Paź wychodzi.

Wyrok swój usłyszą.

Niech straszny piorun zemsty na zdrajców uderza.

Jak pióra, co na mojej głowie się kołyszą,

Zadrżą przed tobą, do nóg twoich się uchylą.

SCENA II

MARIA, RIZZIO, DUGLAS, PAŹ

MARIA

Witam ciebie, Duglasie, niedawno, przed chwilą,

Widziałam tu Mortona w bramie pałacowej.

Nieś mu ten rozkaz, trzeba pieczęci kanclerza.

Duglas odbiera pismo z rąk królowej, przegląda ja i czeka.

Cóż to? Wszak posłuszeństwo jest cnotą rycerza,

Śmiałżebyś w nim ubliżyć kobiecie? Królowej?

DUGLAS

Królowej? O nie, Duglas nie zna zdrady cienia.

Lecz wybacz, pani — oto na tym pergaminie,

Pewnie skutkiem pośpiechu, w tak nagłej godzinie.

Braknie tytułu króla, Henryka imienia.

Twego małżonka święta dla ludu osoba,

Imię z twoim imieniem zawsze było w parze;

Wybacz śmiałości mojej, może się podoba

Sprostować błąd?

RIZZIO

Królowa nie błądzi, gdy każe.

DUGLAS

ze wzgardą.

Niech z samych ust królowej otrzymam odprawę,

Czekam jej odpowiedzi.

MARIA

Spełń rozkaz.

DUGLAS

zapalając się.

Na Boga!

Wstrzymaj, pani! O! Wstrzymaj te rozkazy krwawe!

Królowo! Chceszże, aby krwią zalana droga

Wiodła do twego tronu? Do tronu kobiety?

I niezgody pochodnia na królewskim dworze,

Nie wiem, kto ją zapalił? jakiś wróg ukryty.

Albo ją wiatr francuski roznieca przez morze.

Słowa wyroku wzięte z weneckiego śpiewu,

Z barkaroli harfiarza, lub z hymnów Papieża.

Więc aż w Szkocji je słychać... pragną krwi rozlewu!

Ktoś umie radzić, może zastąpi kanclerza,

Może zostanie...

MARIA

Dosyć! Pamiętaj, Duglasie!

Mnie twoje płoche słowa obrazić nie mogą,

Lecz pamiętaj, pobiegłeś nierycerską drogą,

Możesz stracić ostrogi, lub ozdobę w pasie...

A gdy pieczęć upuści dłoń Mortona drżąca,

Może ją weźmie ręka, co o struny trąca.

Jestem królową...

DUGLAS

Przebóg! Ja stracę ostrogi?

Zetrze się z nich pozłota — żelazo zostanie,

Ani je podstępnymi zdobywałem drogi,

Nie dała mi ich harfa, nie dało śpiewanie,

Nie wziąłem — nie znalazłem ich u stopni tronu,

Gdziem je zyskał, powiedzą pola Albionu:

Winienem je potyczkom i niespanym wartom,

Szczycę się długim przodków szlachetnych poczetem,

A wszyscy! — wszyscy! mieczem służyli Stuartom.

RIZZIO

Pozwól — nieraz Stuartom służyli sztyletem...

DUGLAS

O nędzny! Coś wymówił? Co słyszałem? Boże!

Ha! Więc znasz, jak Duglasy mścili swej zniewagi?

Mścili się na Stuartach, na królewskim dworze,

Na kimże ja się zemszczę? — lalka, bez odwagi,

Oto trefione⁷ włosy i różane lice:

Przystąp tu, małe dziecko — rzucam rękawice!

Rzuca rękawicę.

Podnieś — jeśli ją podnieść, dźwignąć jesteś w stanie.

RIZZIO

podnosząc.

Podnoszę... Z mojej strony, oto masz wyzwanie.

Bierze kwiaty leżące na stoliku przed królową i rzuca je pod nogi Duglasowi.

Podnieś, gdy lubisz kwiaty — ta broń nam przystoi

Tu, w obliczu królowej...

MARIA

do Rizzia.

Z mojego rozkazu

Odrzuć tę rękawicę...

RIZZIO

Rzucam, nie mam zbroi,

I nadto ciężka — dłoń ma nie sprzyja żelazu...

Daj mi wachlarz, królowo!...

DUGLAS

z wściekłością.

Jeszcze raz znieważył,

Odrzucił rękawicę... Królowo! Królowo!

Znajdę go, pod zasłoną znajdę go tronową,

Już nie zaśnie pod dachem, gdzie pożar rozżarzył.

Przysięgam, ścigać będę... Nie zechce się bronić?

Zostanę podłym zbójcą, pójdę za nim w ślady;

Ścigając wiecznie, kiedyś zdołam go dogonić.

Znajdzie mnie tu, w pałacu, gdzie śmiał szerzyć zdrady,

Znajdzie mnie u podwoi, w ogrodach, w kościele,

Znajdzie na dworze Francji, przed tronem Papieża,

Choćby mu się słał u nóg, jak się teraz ściele,

Wyrwę go — tu przysięgam! przysięgą rycerza...

Zimno, ze wzgardą.

Kiedyś, królowo... kiedy dworem okolona

Rzucisz na chwilę tronu ciężar i zgryzoty,

Gdy się będziesz uśmiechać — stanę pośród grona,

A naśladując dworzan uśmiech i zaloty,

Podam ci ten kwiat — we krwi!...

MARIA

Rizzio! Chodź z tej sali.

Widzisz, Duglasie! Jestem ze Stuartów rodu,

Umiem pogardzać.

Odchodzi. Rizzio idzie za nią, ale potem wraca.

RIZZIO

Jutro — w chłodnikach⁸ ogrodu

Czekam ciebie, Duglasie, i na ostrzu stali

Znajdziesz śmierć, albo zemstę.

Odchodzi śpiesznie za królową.

SCENA III

DUGLAS

sam.

Jutro — dzięki tobie!

Zdjąłeś mi przecie z czoła czarny srom zniewagi;

Mam czekać jutra — jutro zaśniesz w cichym grobie...

Któżby się po nim tyle spodziewał odwagi?

Tak się lękliwy zdawał?... nawet drżącą dłonią

Rzucał pod nogi kwiaty — gardził?... być nie może,

Żeby Duglasem wzgardził! On wie — śmiercią grożę...

Zamyślony, spokojniej.

Czuję, nie mógłbym w piersi odkryte uderzyć...

Dam Włochowi miecz dłuższy doświadczonej mocy,

Krótszemu mogę zemstę honoru powierzyć,

Oby już noc nadeszła — chciałbym zasnąć w nocy,

Uśpionemu czas prędko przeleci jak chwila,

Kiedy się zbudzę — będzie już jutro na niebie.

SCENA IV

DUGLAS, MORTON, wchodzi.

DUGLAS

Witam, wielki kanclerzu, właśnie szukam ciebie;

Obacz, jako małżeńska miłość się przesila,

Gdy się piękny głos harfy rozchodzi na dworze.

Daje rozkaz królowej.

Przyłóż pieczęć.

MORTON

przeglądając pismo.

Gdzież Henryk — o nim ani słowa?

Ja mam przyłożyć pieczęć — jeśli nie przyłożę,

Królowa powie na to...

DUGLAS

Mówiła królowa:

Jeśli pieczęć upuści dłoń Mortona drżąca,

Może ją weźmie ręka, co o struny trąca.

MORTON

Tak mówiła? Słyszałeś?...

DUGLAS

Słyszałem.

MORTON

Mówiła!?...

DUGLAS

Cha! cha! Straszna się przepaść przed tobą odkryła!

Trzeba pieczęć przyłożyć...

MORTON

Lecz gdy król się dowie,

Co powie na to?

DUGLAS

Łatwo zgadnąć, co król powie:

Jeśli pieczęć upuści dłoń Mortona drżąca,

Weźmie ją ręka dotąd dzwonkami brzęcząca.

Śmiejąc się, odchodzi.

MORTON

Czekaj! czekaj, Duglasie — bojaźń mnie przenika.

Pójść do królowej?. .. Nie, nie, pójdę do Henryka.

Odchodzi

SCENA V

Scena w pokojach Henryka Darnleja. HENRYK DARNLEJ, NICK.

NICK

Nagródź mi, królu...

HENRYK

Za co?...

NICK

Jak rycerz bez zbroi

Wracam z placu potyczki bez dzwonków.

HENRYK

śmiejąc się.

O! Szkoda!...

NICK

smutno.

Jeśli je znajdzie Morton, pewno je przyswoi,

Chleb mi odbierze. Jakaż za trudy nagroda?