Hypatia

Hypatia

Hypatia, córka sławnego matematyka Teona¹, urodziła się w Aleksandrii, przy końcu IV wieku. Obdarzona bystrym i podniosłym umysłem, poświęciwszy się naukom pod kierunkiem ojca swojego, wkrótce przewyższyła go w sławie. Wstąpiwszy do szkoły platońskiej², wykładała słuchaczom wszelkie działy filozofii i matematyki z właściwą sobie poważną swobodą słowa, traktując wielkich mężów godnie i roztropnie. Napisała Kanon astronomiczny³ i komentarz do Diophanta⁴, jak również do Konika stojcheja Apolloniusza⁵.

Piękna i kształtna, była w życiu sprawiedliwą i niepokalaną. Współobywatele czcili ją dla jej szczególnej skromności — i z podziwem o niej mówili⁶. Wykłady swoje rozpoczynała zwykle od matematyki, a oparłszy się o jedną z jej niezbitych podstaw, zstępowała w pełnej siły i trafności dedukcji do różnych działów wiedzy, objętych wówczas wspólną filozofii nazwą⁷. W liczbie uczniów tej młodej poganki, której audytorium stanowiło wszystko, co było świetnym i wykwintnym w Aleksandrii, znajdowało się nawet wielu chrześcijan; między innymi Synesius z Cyreny⁸, późniejszy biskup Ptolemaidy, który w listach swoich złożył hołd wzniosłemu umysłowi Hypatii⁹.

Tak świetne powodzenie młodej filozofki, która objęła dziedzictwo dwuwiekowej sławy wielkich aleksandryjskich myślicieli, wzbudziło niechęć w duchowieństwie, pożądającym niepodzielnej nad umysłami władzy. Niechęć ta, wzrastając stopniowo, sprowadziła nareszcie tragiczne rozwiązanie, które tak opisuje Wolf w przytoczonym już dziele swoim, Mulierum graecorum fragmenta (Hamburg 1735 r.): „Zdarzyło się raz, iż Cyryl¹⁰, biskup kościoła chrześcijańskiego, przechodząc około domu Hypatii, ujrzał był wielki tłum, tak koni, jak ludzi, z których jedni zbliżali się, inni oddalali, inni wreszcie pozostawali na miejscu. I kiedy zapytał, co by to był za tłum i z jakiego powodu takie zbiegowisko, odpowiadali mu przechodnie, że to tak odwiedzają Hypatię filozofkę i że to jest jej dom. O czym dowiedziawszy się Cyryl, powziął taka zawiść, że poprzysiągł jej śmierć — i to śmierć najhaniebniejszą. Gdy tedy Hypatia, według zwyczaju, wydalała się¹¹ z domu, wielu namiętnych, wyzutych z bojaźni bożej ludzi, prowadzonych przez Piotra lektora¹², zmówiwszy się, ściągnęli ją z woza¹³ w pobliżu kościoła, zwanego Cesareum¹⁴, a obnażywszy z szat, okrutnie zabili, rozszarpane jej ciało kawałkami rozrzucając po mieście. Stało się to w czwartym roku biskupstwa Cyryla, za konsulów Honoriusza dziesiątego i Teodozjusza szóstego, w miesiącu marcu, podczas wielkiego postu”.

I

Pobrzeże¹⁵ morskie; na prawo widać biały portyk¹⁶ domu Hypatii; na lewo przystań i rozpaloną latarnię Faros¹⁷. Burza. Noc. Rzecz dzieje się w Aleksandrii w r. 415.

PIOTR LEKTOR

Z burzą mi spadasz! Myślałbym, żeś przebył

Przestrzeń, dzielącą cię od Aleksandrii,

Na chmurze jako na czarnym rumaku...

Żeś go popędzał wichrem jako biczem...

I żeś błyskawic ostrogi złociste

W obadwa¹⁸ boki wbijał mu zdyszane...

Cały gościniec od Nitrii¹⁹ aż tutaj

Grzmiał pod kopytem twojego rumaka...

A nawałnica, rwąc cedry²⁰ i palmy,

Długim ich włosem zmiatała twą drogę...

Przybywasz wreszcie jako duch, z rozwianym

Na wiatr kapturem...

grzmot wzmaga się

...Grom wita cię salwą!

AMONIUSZ²¹

młody mnich z gór Nitrii

Ach, co słów próżnych! co słów!... Cicho!... cicho!...

Może ktoś słyszeć...

PIOTR

Co? przez Boga w niebie!

Taki w naturze dzisiaj straszny zamęt,

Że ledwo mogę usłyszeć sam siebie...

Czyś ty zapomniał, że ja od lat pięciu

Krzyczę w obadwa głuche miasta uszy

Wyjątki z Pisma?... Głos mi się naciągnął

Jak bęben... musi grzmieć, gdy go poruszą

AMONIUSZ

Cóż tu nowego? Wezwałeś mnie...

PIOTR

Słuchaj,

Wszystko wre w mieście... lub kipi jak wrzątek...

Oddechy parą są rozpłomienioną...

Myśli — ukropem... słowa — sykiem żaru,

Kiedy nań padnie jadu lub krwi kropla...

Nie ma dnia tego — i nie ma tej nocy,

Żeby morderstwa czerwona kometa

Nie przeleciała nad miastem wzburzonym...

Od czasu, kiedy padła synagoga

Pod toporami chrześcijan, sprośni²² Żydzi

W zemście się swojej złączyli z pogaństwem²³...

Wczoraj w ulicy, dziś w amfiteatrze,

A jutro może w pałacu biskupa

Znajdziesz nóż krwawy, mordercę i trupa.

AMONIUSZ

Jak to, na Boga! Czyż braknie wam siły,

By zgnieść garść nędznych, rozproszonych pogan,

Którym zwalono ołtarze — i bogi —

I których szczuje prawo jako zwierza²⁴?

PIOTR

Nie tak są słabi, jak mniemasz; ich siła

Tkwi jeszcze w każdym odłamie kamienia

Zburzonych świątyń — i zda się przenikać

Całe to miasto tchem jakimś subtelnym,

Który głów tyle odurzył... Gnostycy²⁵

Nasi, to duchy zrodzone z ich ducha...

Kogóż wydała sławna nasza szkoła

Katechetyczna?... Tytusa Klemensa²⁶,

Którego w rzędzie swoich filozofów

Hellenizm może policzyć bez błędu;

Orygenesa²⁷, który całą siłę

Potężnej swojej wymowy obracał

Na to, by błahy platonizm zjednoczyć

Z wiarą w Chrystusa: Justyna²⁸, co mniemał,

Że filozofia grecka jest tą drogą,

Która prowadzi wprost do objawienia...

I innych wielu, których już pomijam.

Dziś, gdy ci mówią, że: »nie ma nauki,

Której by wiara nie wspierała« — nie wiesz,

Czy przytaczają Arystotelesa²⁹,

Czy też proroka... a z dysput uczonych

Widzisz zbyt jasno, że pod wpływem tego

Powietrza, którym tak długo oddychał

Aleksandryjskich zastęp Ptolomejów³⁰,

W znacznej się części zatarła różnica

Między Chrystusa słowem — a Platona...

Czy myślisz, że te ariańskie wywody³¹

O Trójcy, albo błędy nestorianów³²

Powstać by mogły w kościele, gdzie pycha

Akademickich rozpraw jest nieznaną?

Na Boga! Jeśli każdy już w tym mieście

Chce filozofem być, na co im biskup?

Władza Cyryla nie jestże³³ złudzeniem?...

AMONIUSZ

Jak to? Czyż biskup rozpuścił zastępy

Swojej milicji³⁴, swych parabolanów³⁵,

Swoich lektorów?... Czyż się o edykta³⁶

Oprzeć nie może? — A oni, co?... Garstka

Duchów, żyjących bezpłodną ideą...

Hufiec rozbity, pod mglistym sztandarem,

W ostatnich szańcach walczący — bez wodza.

PIOTR

Bez wodza, mówisz? — Oni mają wodza...

Silnego nawet wodza, jakem żywy!

Widzisz na prawo od amfiteatru

Ten portyk biały?... To jest akademia

Hypatii, córki sławnego Teona.

Tutaj się zbiera wszystko, co hołduje

Pogańskich nauk pysze, by rozprawiać

O celach życia, o granicach wiedzy,

O przedistnieniu dusz, o nieskończonym

Trwaniu idei, o wolności duchów,

O... Słowem, wszystkie te platońskie brednie,

Co w Aleksandrii umysły nurtują,

Tu mają główne ognisko, z którego

Tym się potężniej i szerzej rozchodzą,

Że je tak piękna i młoda kobieta,

W płaszcz filozofów owinięta, głosi;

Tu tłum młodzieży zuchwale roztrząsa

Wielkie pytania o życiu i śmierci,

Które do lekcji koniecznych wykładu,

Do Euklida³⁷ i Archimedesa³⁸,

Przebiegle mieszać umie ta poganka...

Zaprawdę, mówię, że dopóki ona,

Gronem wykwintnych Greków otoczona,

Przemawiać będzie do podstaw rozumu,

Dopóty w naszej biskupiej stolicy

Kazać nam przyjdzie dla gminu³⁹, w ulicy,

I ograniczyć wpływ wiary — do tłumu.

AMONIUSZ

O małoduszny! Czy zarosła droga,

Którą poprzednik Cyryla, Teofil,

Prowadził zastęp ludu i wyznawców

Na Serapejon⁴⁰?... Czy stępiał ten topór,

Co blade bogi druzgotał na szczęty?

Czy uschły ręce te, które zburzyły

Sławną książnicę szatańskiej mądrości?

Czy się pustynia z żarami swoimi

Od murów miasta cofnęła? Czy nie ma

Mnichów tych, którzy ze swoich sandałów

Na marmurowe pilony⁴¹ strząsali

Prochy z gór Nitrii?

PIOTR

O to idzie właśnie!

Niech w oczach ludu pustynia powstanie

W straszliwej, wichrem przepasanej szacie,

I rozpłomieni tchnienia swego żarem

Rycerzy Boga... Niechaj wyda hasło

I lud zgromadzi pod krzyża sztandarem...

Niech do bram miasta z palm swoich szelestem

Przyjdzie — i krzyczy śpiącym: »Oto jestem!«

Ha!... Wtedy — drżyjcie bogi — i poganie,

Bo przebaczenia nie będzie dla żywych,

Ni dla kamieni...

Słychać w oddaleniu krzyk

GŁOS

Na pomoc!... na pomoc!...

PIOTR

Co to?... Pioruny pobiły się w niebie?...

Chwila ciszy. Krzyk wznawia się. Anafest, jeden z milicji biskupiej, wbiega raniony . Potrąca się⁴² w ciemnościach o Amoniusza i pada.

ANAFEST

Parabolanów mordują!

AMONIUSZ

cofa się

Dzień sądu!...

PIOTR

Upadł... trzeba mu głowę podnieść...

AMONIUSZ

Zgroza!

PIOTR

Jaka krwi struga!

ANAFEST

gasnącym głosem

Na pomoc... o!... o!... o!...

Umiera.

PIOTR

puszczając go

Trup już! Morderca zręczny był, na Boga!...

AMONIUSZ

Ach! jak on krzyknął przeraźliwie!... Jak on

»Na pomoc«... przeraźliwie krzyknął! — Chryste!...

Myślałem, że mi coś w wnętrznościach woła.

I wiem, że ciągle krzyk ten słyszeć będę —

I że pustynia bladymi ustami

Przez które piaski, jak klepsydra⁴³, toczy,

Będzie mi odtąd krzyczeć w same uszy,

W bezsenne noce: »Na pomoc!... na pomoc!...«

PIOTR

Cicho, na Boga!...

po chwili

...Ja myślę, że gdyby

Na moim miejscu stał ten portyk biały

Domu Hypatii, przeklętej poganki,

Jutro wszyscy jej podli niewolnicy

Jak sprośne kundle warczeliby, jęcząc

W ciężkich kajdanach, na plac prowadzeni,

Gdzie by musieli ginąć wśród płomieni...⁴⁴

Ach! czemu ona nie jest niewolnicą!

Ach, czemu nie jest!

AMONIUSZ

To powiedz kolumnom,

Niechaj się ruszą białe — i tu przyjdą...

Niechaj tu staną jako blade płaczki —

I niechaj tłuką nad tym trupem w żalu

Kamienne głowic swoich kapitele⁴⁵...

PIOTR

Może ty kiedyś, Amoniuszu, będziesz

Thaumaturgos⁴⁶ — i zdziałasz te cuda...

AMONIUSZ

Jeżeli będę nim, każę za sobą

Całemu miastu chodzić jak pies wierny...

I stawać murem tam, gdzie zechcę stanąć...

Płynąć łabędziem białym, gdzie popłynę...

I ciebie miasta uczynię prefektem⁴⁷,

Byś niewolników palił w nim — jurysto⁴⁸!

PIOTR

w zamyśleniu

Słuchaj no, bracie... a gdyby też... kiedy

Kolumny nie chcą poruszyć się z miejsca,

Trup się poruszył?...

AMONIUSZ

To powiedz mu: Powstań —

A idź, czerwony, położyć się cicho

Na tym marmurze białym, przed portykiem...

I leż tam, z twarzą ku niebu podaną,

Chłostany wichrem i burzą po śmierci...

Niech grom w dzwon bije... niechaj błyskawice

Palą nad tobą śmiertelne gromnice...

Niechaj jak matka płacze cię ulewa...

I — niechaj piorun „Requiescat”⁴⁹ ci śpiewa...

A może masz psa, to tutaj krew ciepłą

Poczuje z dala — i skomląc, przybiegnie

Lizać twarz bladą — i ranę twą skrzepłą —

I będzie wył — wył — Na pomoc!... na pomoc!...

PIOTR

wstrząsa nim

Czy cię opętał czart?... Milczże na Boga!

...Słuchaj, ja myślę... a gdybyśmy sami

Trupa podjęli — i dalej ponieśli —

I tam, ot widzisz, pod tymi palmami,

Co jako straże o sto kroków stoją

Od szatańskiego gniazda tej poganki,

Cicho na ziemi złożyli?... I czegóż

Cofasz się, blady? Czyśmy go zabili?...

AMONIUSZ

Kto wie? — Myśl czasem wydziera z rąk Bogu

Straszliwą pieczęć jakiejś krwawej zbrodni.

PIOTR

Szały pustyni samotnej cię gonią

Aż tutaj... Słuchaj! Korzystać nam trzeba

Z nocy tej, która sprzymierza się z nami —

I szybko działać... Nie gniewam się wcale,

Że nam naradę na czyn przyszło zmienić.

Bóg sam chce tego, mój bracie! Dotychczas

Nie można było nic o tę gadzinę

Zahaczyć w ruchach miasta, ni dosięgnąć

Niczym białego i dumnego czoła...

Bo jak monolit stała w oczach tłumu

Bez skaz i pęknięć — z jednej sztuki cała...

I dłoń się po tej obsuwała bieli

Jako po gładkiej tafli kryształowej,

Nie mając o co zaczepić tej dumnej...

Lecz niech raz tylko imię jej się wplecie

W jakiś wypadek uliczny i krwawy,

Niech lud raz na nią oczy śmiało zwróci

Jako na słońce zachodzące w ciszy,

Kiedy już blaski zagasi jaskrawe...

Niech raz jej imię obiegnie po placach,

W ustach pospólstwa — i zmiesza się z błotem,

Które tak łatwo podjąć — i w twarz rzucić,

A ja przysięgam, że rozdmucham iskrę

W pożar, co zajmie ten dom, od różycy⁵⁰

Kolumn do podstaw... Cóż? — chcesz mi pomagać?

AMONIUSZ

Przeciw poganom — tak! — Lecz ja chcę jawnie

Iść jako rycerz Chrystusowy, śmiało

W błękity nieba o dniu jasnym patrząc,

Rychło aniołów posiłki nadlecą...

Chcę iść, toporem zdruzgotać te mury —

I wywlec bladą tę — i chrzcić ją we krwi —

I na obiatę⁵¹ złożyć Panu Bogu

Za grzechy własne — i całego miasta...

Ja chcę na czele mnichów moich czarnych

Jako szarańcza spaść na tę stolicę,

O wschodzie słońca różową w swej bieli,

Żeby poganin krzyczał: »Klęska!... klęska!...«

I mnie tym krzykiem krew popędzał w żyłach...

Chcę iść na czele rozognionych twarzy,

Co płonącymi źrenicami palą

Jako czerwonym żelazem — pierś wroga...

Ja chcę chorągwi i hymnów i krzyża —

I słońca, coby wkładało na czoło

Złocistą glorię... chcę tłumów — i Boga!

PIOTR

Więc ja sam zrobię...

schyla się i unosi trupa

...O! jak on ociężał...

AMONIUSZ

Krew mu się z rany rzuciła... o Chryste!

PIOTR

wlokąc trupa

Idźże przede mną...

AMONIUSZ

Co? chcesz ze mnie robić