Vesalius

Vesalius¹

O pracach lekarskich i anatomicznych Vesaliusa mamy obszerne studium Adriana Burggraeve’a²; lecz wiadomości ściśle biograficzne nader są szczupłe. Ograniczają się one niemal do kilku powszechnie znanych szczegółów.

Oto treść ich główna: Vesalius należał do rodziny, która od miejsca pochodzenia, Wesel³, przybrała swoje nazwisko. Nauk słuchał w Löwen i w Paryżu, poświęcając się głównie anatomicznym pracom. Około 1544 r. miewał publiczne odczyty w Bazylei, Padwie, Bolonii i Pizie. Główne jego dzieło, Corporis humani fabrica⁴, ukazało się w Bazylei w 1543 r. Był kolejno przybocznym lekarzem Karola V⁵ i Filipa II⁶. To wysokie stanowisko nie ochroniło go od prześladowań Inkwizycji, która na mocy bulli⁷ Bonifacego VIII, zakazującej pod klątwą dysekcji⁸ ciał ludzkich po śmierci⁹, niezmordowanego tego badacza przyrody uwięziła i na śmierć skazała¹⁰. Później dopiero, łagodząc pierwotny wyrok, zmieniono karę śmierci na pokutną do Ziemi Świętej pielgrzymkę, skąd przyzwała Vesaliusa Rzeczpospolita Wenecka, chcąc mu na powrót¹¹ powierzyć katedrę anatomii w Padwie po śmierci Fallopiusza¹² w 1560 r. Vesalius w powrocie rozbił się z okrętem około wyspy Zante¹³ — i tam umarł z głodu. Cuvier¹⁴ w swojej historii nauk przyrodzonych¹⁵¹⁶ takie mu daje świadectwo: „Padł on, jak Sokrates, ofiarą tej walki, to utajonej, to otwartej, którą ciemnota i fanatyzm po wszystkie czasy toczyły z badaczami przyrody i prawdy”.

*

Obszerna komnata w maurytańskim¹⁷ stylu; w pośrodku¹⁸ wielki stół, na którym leży ksiąg kilka; jedną z nich zamyka pogrążony w myślach Vesalius. Przed nim stoi przyjaciel jego Silvio; w głębi stary sługa. Wieczór. Rzecz dzieje się w Madrycie w XVI wieku.

VESALIUS

Dziwna budowa! Z tęczy i z mgły cała...

Bez żadnych podstaw, jako rajskie ptaki,

Które — jak mówią — przyroda skazała,

By na piór swoich zawieszone złocie,

Nie tknąwszy ziemi, w błękitnych zórz szlaki

Leciały — gniazda nawet ścieląc w locie...

Dziwna budowa!... Człowiek myśl swą ciska

W jakąś odległość mroczną i niejasną,

Zanim ją zmierzyć i ogarnąć umie,

I wszelką próżnię treścią swoją własną

Wypełnia, w marzeń pomieszanych tłumie

Coraz to nowe wznosząc gmachy błędu,

Tak, jakby proste przyrody zjawiska,

Jakby natura zbyt była mu bliska

I nie dawała umysłom rozpędu...

Cóż są te księgi, z których pokolenie

Nasze swą mądrość czerpie jak ze zdroju?

Próbka wiecznego ducha niepokoju,

Której na imię jest czczość i marzenie...

Gdzie rzeczywistość taka jest na świecie,

Coby w systemie tym miała swą duszę?...

Idź, marzycielu! strój lutnię poecie!

— Na innej drodze ja zwyciężyć muszę!

SILVIO

Czyż warto walczyć?... Mistrzu, pomyśl o tem!

Madryt wre cały; zazdrośni twej sławy

Wielkie twe imię obrzucają błotem,

A przyjaciele szepcą je z bojaźnią...

I gdyby nie to, żeś króla tak bliski,

Już by się w burzę rozgrzmiały te błyski

Głuchej zawiści, co grożą ci kaźnią —

I straszną łuną dzień zwiastują krwawy.

VESALIUS

Silvio, tyś jednym z głosów tych, co we mnie

Walkę namiętną długie wiodły lata

O berło woli mojej nadaremnie...

O przyjacielu! kto raz okiem ducha

Dojrzy cudowną budowę wszechświata,

Kto raz się dotknie zasłony przyrody

I w majestacie myśli się zasłucha,

Ten poprzez tłumów groźby i przekleństwa,

Przez piekło ognia, przez ocean wody

Z wzniesionym czołem pójdzie — i dosięże¹⁹

Tajemnic bytu, choćby je miał ziemi

Rozświecić stosem własnego męczeństwa —

Tak w imię prawdy, bracie, walczą męże!

SILVIO

Powiedz: Tak giną.

VESALIUS

Niechaj ginę z nimi,

Lecz niech myśl moja, jak smuga świecąca,

Świadczy ludzkości, żem wzlatał do słońca.

SILVIO

Strzeż się, Andreo! Miasto pełne wieści,

Że znów w tym domu, w podziemnej kaplicy,

Wydarty grobom trup leży niewieści.

Lud się odgraża...

VESALIUS

Cieniów służebnicy!...

Słuchaj mnie, Silvio! Gdybym mógł pierś własną

Otworzyć, by w niej wyśledzić drgające

Życie, nim oczy we mgłach mi zagasną;

Gdybym mógł domysł raz nazwać pewnikiem —

I krzyk ostatni mieć tryumfu krzykiem,

Wbiłbym w nią nóż ten... ha! nożów tysiące!

SILVIO

Mistrzu, ze słów swych wykuwasz koronę

Dla swojej głowy... Lecz zważ, czy to warto

Strawić wiek męski nad ciemną tą kartą,

Która ci życie śmiercią znieważone

Przedstawia w dzikim rozkładu chaosie?

Dumać, z utkwionym w czoło sfinksa²⁰ okiem —

I — bogdajbym²¹ był fałszywym prorokiem,

Znaleźć zagadki swej słowo — na stosie?

VESALIUS

Ty bluźnisz, bracie! Przyroda jest niema

Dla tych, co pytać nie mają odwagi.

Lecz — kto oburącz sfinksa tego chwyta

I śmiało patrzy w zagadki oblicze,

Choćby go tłumów szarpały zniewagi

I grzmiało nad nim wieków anatema²²,

Ten pojmie słowo bytu tajemnicze

I pierwszych przyczyn hieroglif wyczyta.

SILVIO

Walka ta straszna jest — i jest wątpliwą.

Wspomnij, Andreo, tych, co już w przeszłości

Zażegli²³ jasne pochodnie ludzkości...

Gdzież są — i jakie z posiewu ich żniwo?

Aleksandryjska szkoła! Wielkie słowo!

Lecz powiedz, kto dziś wie — po latach tylu —

O sławnym w wieku swoim Herofilu?...²⁴

Wszak po Galenie²⁵, nawet po Mondinim²⁶

Wszystko musiałeś zaczynać na nowo...

A kto zaręczy, że to, co dziś czynim,

Nie będzie kiedyś nazwane nicością?

VESALIUS

Mylisz się, Silvio! Ta praca zagasła

To ostudzone ogniwa łańcucha,

Którego nowe przeguby i skręty,

Nazwane jutrem myśli — i przyszłością,

My dziś w ognisku wykuwamy ducha.

Strażnica wieków zdaje swoje hasła

Nowozaciężnym szermierzom wyłomu.

W czasie nie ginie nigdy trud podjęty,

Ani energii przerobionej suma...

A myśl, co w ciszy o wszechświecie duma,

Niech się nie zdaje straconą nikomu...

Wieki ją przyszłe odnajdą, obaczą —

I o nią wielkie ruchy swe zahaczą.

SILVIO

Słowa! Czcze słowa! Na mego patrona,

Ja z mojej pracy chciałbym widzieć zyski

Na własne oczy — póki zwę się ciałem,

I za tę cenę krajałbym z ochotą

Nie tylko trupa, ale bullę złotą,

Która zabawki tej zabrania srodze...

Lecz gonić jakieś oddalone błyski,

Paść duszę jakimś bladym ideałem,

Wiecznym pątnikiem być na prawdy drodze,

Żyć słowem, choćby słowem nieśmiertelnym,

Dios!²⁷ jakem Hiszpan, zbyt to jest subtelnym!

Po co się rzucać jak nurek w głębiny

I wśród współczesnych zwać się już przyszłością?

Cóż są twe prace? — Głuche podwaliny,

Których wieżyca, co w błękit wybiega,

Nigdy nie uczci — a rzadko dostrzega.

VESALIUS

Więc niech powstaną olbrzymie te duchy,

Co sztandar wiedzy niosą przed ludzkością,

Choćby mnie blaskiem swoim zaćmić miały!

Niechaj się zbudzą potężne te ruchy

Swobodnej myśli, co lecąc do słońca,

Daleko skrzydłem poziomy odtrąca —

Choćbym ja przy nich tak wydał się mały,

Jak atom pyłu, co w blasku drży płowy...

A gdy się wzniesie gmach wielki, gmach nowy,

W którym myśl szczytem, a murem są czyny,

Niechaj potomni mój kamień grobowy

Dorzucą między głuche podwaliny...

Ja innej sławy nie pragnę dla siebie.

SILVIO

Słucham, podziwiam — i milcząc, odchodzę;

Męczeńska palma nie nęci mnie zgoła...

Radzę ci, mistrzu, zawiń się w swej todze —

I od dziś ucz się umierać wspaniale...

To ci się przyda. — Ha! Przez Boga w niebie,

Jeśli cię schwyci trybunał tajemny,

Jeśli w Madrycie, ku większej twej chwale,

Będzie zbyt jasno, jak na wiek tak ciemny,

Pierwszy dam poklask!

Wychodzi.

VESALIUS

Tak! Uchylisz czoła!

po chwili milczenia

Hagonie! czas już; idź, zawołaj Nela,

Rozjaśnij lampę, w oknach spuść makaty;

Potem zstąp cicho — i ruchome kraty

Odsuń w grobowcu...

HAGON

Och! na Zbawiciela

Mękę i rany! Panie mój dostojny,

Wstrzymaj się! Jak to, chcesz ty z Bogiem wojny?

Grób, panie, każdy w całym kręgu świata,

Jest taką rzeczą, której niebo strzeże,

Chociażby żadna nie strzegła jej krata...

Czyż chrześcijanin, panie, ma jak zwierzę

Nawet po śmierci nie znaleźć spoczynku

I świecić próchnem swych kości na rynku?

Grób ma też wstydy i dziewictwo swoje;

Podglądać rzeczy, które śmierć zakrywa,

To zbrodnia ciężka, sprośna²⁸, niegodziwa!

Niech Nel odejdzie, panie... ja się boję!

VESALIUS

Hago! rozumiem ciebie, jak myśl własną;

Czuję, jak zgroza w pierś ci rzuca mrowie...

A jednak — słuchaj! Nim światła te zgasną,

Zapytam śmierci — a ona odpowie.

HAGON

Panie najmilszy! jam biedny i siwy —

I w życiu byłem nie zawsze szczęśliwy,

Karmiąc się czarnym kęsem lada jakim...

Lecz choćbym nawet stokroć był żebrakiem,

Choćbym nędzarzem był, co łaknie chleba,

I choćby w grobach góry złota były,

Jeszcze bym jednej grudeczki z mogiły

Nie ruszył — tak mi Panie Boże z nieba

Dopomóż w mojej ostatniej godzinie!

VESALIUS

Więc ja sam pójdę; weź pochodnię, Hago!

Śpieszmy! Noc letnia jak chwilka przeminie.

HAGON

O panie! nie grzesz ty taką odwagą,

Bo się przerazi grób — i trumna wyda

Sama umarłych... O! co za ohyda

Nie dać trupowi dospać do dnia sądu...

Umarłych krajać... O panie mój miły!

Ten nóż splami ci ręce, jak rdza trądu —

I wszystkie puste przeklną cię mogiły

Tak, że sam kiedyś, po najdłuższej dobie,

Nie znajdziesz ciszy w własnym swoim grobie!

VESALIUS

Słuchaj, ty wierny, stary! Są na świecie

Dusze, podobne zwichrzonej komecie,

Które gwiazdami nie są — i nie mogą

Cicho się palić na niebios błękicie,

Ale targane niepokojem burzy,

Lecą ogromną, pełną iskier drogą

I w krwawych snopach ognia, który wróży

Dziwne przewroty, gubią z siebie życie...

A kiedy takie komety zagasną,

Zostaje po nich łuna... Kto wie, stary,

Czy ja mieć będę mogiłę swą własną,

Pogrzeb i księdza i śpiewy i mary...

HAGON

O panie! oczy te zamglone

Widziały rzeczy straszne, przeraźliwe...

Smętne orszaki, słupy osmalone —

Czerwone głownie²⁹ ludzkie, w ogniu żywe,

Których oddechem był dym, a spojrzeniem

Iskry gasnące pod sczerniałym niebem...

A wiatr był płaczką, trumną — i pogrzebem...

A ciężka klątwa grobowym kamieniem...

Chceszże ty, panie, ginąć, jak kacerze³⁰,

Ohydni Bogu — i umarli wierze?

Chceszże ty oczy moje tak zasmucić,

Bym ich na słońce nie śmiał już obrócić?...

VESALIUS

Słuchaj mnie stary, masz wnuka, lub syna?

HAGON

Mam córkę, panie — i wnucząt — już troje...

Co za diablątka wesołe — a psotne!

Najmłodszy Gonzalw, prześliczna dziecina!

Gdy przyjdę, szyję mi rączką oplata,

A drugą siwe moje wąsy targa...

VESALIUS

Widzisz, ja nie mam córki, ani wnuka...

Dom mój jest pusty, a życie samotne,

Myśli — a księgi — to już wszystko moje

I nie zostawię nic, schodząc ze świata...

No, stary! otrzyj łzy! To nie jest skarga!

Widzisz, tak czasem serce się oszuka

W swojej miłości, że zamiast rodziny

Kocha samotnych swych badań godziny —

I cel daleki — który na swym grobie

Chce zamiast syna zostawić po sobie.

Chceszże mi pomóc?

HAGON

A więc, niech tam w niebie

Bóg oczy zamknie — i nie widzi ziemi!

Panie mój, nigdy nie opuszczę ciebie...

Zostań; sam trumnę rękami własnemi

Otworzę, trupa przyniosę tu z Nelem.

A jeśli czarna uderzy godzina,

Niech nikt nie mówi, że Hagon się lęka

Być nieszczęsnego pana przyjacielem...

Zginiemy razem... Kocham cię, jak syna!

VESALIUS

Dzielny mój stary! Oto moja ręka!

Hagon oddala się z pośpiechem.

. . . . . . . . . . . . . . . .

O tajemnico, stokroć życia warta!

Jaż bym się zachwiał u twoich podwoi³¹,

Kiedy przede mną ciemna twoja karta

W nagłym przebłysku objawiona stoi!

Jaż bym się zachwiał, zrobiwszy już tyle!

Czyliż wiek męski zaprzeczy odwadze

Młodości mojej? — a trwoga — mej sile?

Czyliż sam siebie i cele swe zdradzę?...

Jaż bym się zachwiał? — Mistrzów moich duchy

Wołają na mnie: «Śpiesz!...». W wieków pomroce

Przyszłych pokoleń zaczynione ruchy

Wołają na mnie: «Śpiesz!...». Bezsenne noce,

W których zbierałem rozbite okruchy

Tajemnic wiedzy, ciszy mi nie dają,

Lecz jak sto haseł: «Śpiesz się! śpiesz!...» wołają.

Do czynu zatem! Na wieków zegarze

Narodzin światła wybija godzina...

Za sto lat jakich — wzniosą mu ołtarze...

Lecz niech ja pierwszy światu dziś pokażę

Odrodzonego myśli mojej syna.

Dość snu! Niech ludzkość powstanie ockniona!

staje w zamyśleniu przed otwartym oknem

O nocy! bądź mi stokroć pozdrowiona!

Bądź mi pozdrowion, ty uśpiony grodzie!

Bądź pozdrowiony, wielki ty narodzie,

Nad którym wiszą mgły dziejowej cienie...

Bądź pozdrowiona, ludzkości, walcząca

Z własną niemocą na drodze do słońca...

Ty, co krzyżujesz proroki twe wieszcze,

Co w bólach rodzisz duchowe olbrzymy,

Bądź pozdrowiona! Gdy stosów twych dymy

Krwi purpurowe zagaszą już deszcze,

Ty prochom moim zwróć to pozdrowienie!

. . . . . . . . . . . . . . . .