Bolesław Śmiały

Bolesław Śmiały

I

Siedziałem — gdy to okropne zjawisko,

przed którem wszyscy przysłonili oczy,

wchodziło, — biskup, — ludu zbiegowisko; —

ciżba wylękła ich ku drzwiom się tłoczy, —

ja patrzę, — bo już miałem to przezwisko

Śmiały, — gdy cała ta procesya kroczy...

lecz pocóż niosą chorągiew Anioła...

jakby na walkę Piekła i Kościoła....

II

Pochylały się chorągwie z łomotem

u wrót, nim wstały na izbie przedemną

a chyląc się, mierzały we mnie grotem

krzyżów, — iż trwogę uczułem tajemną,

gdy się Archanioł rozwijał ze złotem,

w perłach, z tą twarzą malowaną ciemno,

a skrzydła w pąsach i mieczysko kręte,

weń łyskawice gromowe zaklęte.

III

I zaciemniała się zwolna komora;

wnosiły mrok i noc te chusty boże,

po siwych ścianach pobielanych dwora

szły cienie jakichś postaci potworze;

lud na kolana rzuciła pokora,

a w tym ponurym pomroków wieczorze

zorze świec twarze roświecały mnisze, —

nad niemi dymne smugi śpiew kołysze.

IV

Nikt nieśmiał oczu podnieść, wszyscy w lęku,

i ten korowód mnichów, co przyklęka

z zapalonemi gromnicami w ręku

i dzwony, śpiewem głuszone bez dźwięku

i lud, któremu z żalu serce pęka;

a wszyscy klątwie rzekli: niech się stanie

i potępiali moje królowanie.

V

Byłbym się zarwał i rozniósł na mieczach

świece, ornaty, chorągwie, kropidła

i rzeź bym sprawił im na martwych rzeczach

bez ducha, gdy mam duchem silne skrzydła,

że nie na jeden dzień mam państwo w pieczach, —

już ta z biskupem kłótnia mi obrzydła;...

— gdym się w tył żachnął i zawadził słupa,

korona moja spadła przed biskupa.

VI

Oni to mieli za znak, czy za czary

i grozą zdjęci klękli przed widziadłem

i że początek już znaczy się kary,

że, w tej koronie spadłej, ja upadłem,

że dla mnie z grobów wychodziły mary,

przed których trupim widokiem pobladłem, —

tak w ich przesądnych oczach coś się stało,

co potępiło mnie i druzgotało.

VII

A oni, — jakby w obłędzie, skazańce,

za biskupiej ręki skinieniem,

bo drżeli, jak wojenne liche brańce,

śpiewy żałosnem mieszając jęczeniem,

ciskali o podłogi ziem kagańce

i przerażenie sami tem zdarzeniem,

obłędne mieli oczy, dech zaparty, —

— Biskupie! — więc to Boży Sąd otwarty!?

VIII

Co miały znaczyć łamane gromnice,

nie wiem, — lecz straszne było to rzucanie;

i wstręt mnie do nich brał i błyskawice

gniewu, — że ledwom nalazł hamowanie,

by nie cisnąć w biskupa twarz mej rękawice

żelaznej — za to księże wyklinanie; — —

poszli — ostałem sam w tronowej sali;

wnątrz piersi mściwa złość wre, gorze, pali.

IX

Ostałem sam i patrzę, — sala mroczna

i te leżące na deskach okruchy

wosku i duszność kadzideł powłoczna

w smugach, — że jakieś wijące się duchy; —

ja sam, — że tak mię opuścili da czna

wszyscy. — Za dworem świszczą zawieruchy, —

brząkają w łuski rybie u okienic,

miecą gałęźmi drzew na płatwy ścienic.

X

A tam, pod stosem świec pogruchotanych,

których trzask, łomot, wciąż trwa i przeraża,

korona, — na głos tych klątew śpiewanych...

korona! którą wziąłem u ołtarza!

w której zakułem pierścień ziem wyrwanych

memu dziadowi, ojcu! — do cmentarza

lecąca, w jakimś rozpędzie, fatalna,

pod stopy Ducha, co klnie, — — Królo-zwalna!!

XI

Zabić! — Jak, kiedy? Gdziekolwiek! Sam skłóję!

Dworaków wezmę rycernych i wpadnę, —

a którzy nas okrzykną: mnnicho-zbóje,

pościnam łby niechętnych i owładnę;

niech wiedzą o mnie, żem król, że panuję; —

tej chwili moich przybocznych zagadnę, —

Po co?! — Rozkażę! Muszą! Krew! Krwi wołam!

Księże! Nad moim mieczem świece połam!

XII

Przeciw zamczyska, przez Wiślane wody,

na ostrowiu skalistej opoce

kościół pośrodku drewnianej zagrody;

w koło szum wiklin i wicher łopoce,

tłukąc wierzbami o mosty i wzwody,

jakby się dawne w nich żalące Moce;

węgły gontyny spróchniałe przez wieki;

jezioro święte obok i pasieki

XIII

święcone; w tych gwarzyły Lele boże

w drzewach lipowych, wieczystych; stuwieczna

Moc; co ramiony objęła przestworze

nieba i Słońcu się śmiała słoneczna; —

w nich skryte niegdyś prastare wielmoże:

Krasy-lud i ich ślubna Żywia śleczna;

stały u wstęgu gaju, nieprzytomne

a chwast je w koło przerastał, niesromne.

XIV

Przypomnę to uroczysko stare,

pełne wężów, plamistych jaszczurów,

co starodawną tam szeleszczą wiarę,

z nor ześlizgnięte podskalnych do murów,

na białe płyty wpełzły ciche, szare

za pozwijane w kłębki u kosturów,

we świętą wodę sadzawki wślepione,

jak wężownice wróżebne, pośpione.

XV

Kto je tam śpiące obaczy, nie spłoszy

i wzrok nasyci rojeniem z tej wody, —

bo się wciąż szkliwo mieni w tej pustoszy,

coraz to inne ukazując spody

a dna zasnute złotem, — ten dla duszy

pojmie tajemną siłę i urody

obleją jemu twarz; — tam te zaskrońce

mają studzienny skarb: zmartwiałe Słońce,

XVI

i króla-węża, któren wiecznie czuwa

na dnie, a węzeł święty ma u czoła,

złocistą obręcz, — zeń jad wody struwa;

z wierzchu się wielkie zakreślają koła

płynne, znów widmo się nagle zasnuwa.

— Kto węża ujrzy, — tego Niebo woła, —

Raj duszy; — ręką niech zaczerpa wody

a pijąc zajdzie w tamten-świat, na Gody!

XVII

Tutaj gromady się wędrowne garną,

z lirnymi, którzy znają moc strumieni;

przystają zadumani na toń czarną,

czy z za porostów i listów kiścieni,

Szczęście uśmiechnie się twarzą figlarną.

I wody czerpią strutej do garścieni,

a męty te chowają, jak lektwarze

z Lalników przyniesione przez pieśniarze.

XVIII

Dziś w zaniedbaniu leżały studniska;

wody zerdzałą zadziergane rząsą;

tylko, jak dawniej; bujne wężowiska

w skałach i sady, które bielmo trząsą

kwietne, gałęźmi ponad te mokrzyska

zwisłe; gontyna i te, co tam z nią są

w ruinach, spadłe bogi, światowitne,

co stopą wryte w ziem, ponad dach szczytne

XIX

łbami, we wionach jabłonek, grusz, śliwek

źrałych, dzierżący w grabach wielkie kroje,

patrzały ślepiem oczu z pod pokrywek

mosiążnych.... na Sobótne ludne roje,

na skoki rześkie chłopców, pląsy dziwek,

co szły częstować stare Bogi swoje. —

Dziś mchów spowite pleśnią i rdzą zjadłe,

króle, we wielkiej walce duchów padłe.

XX

Tam Chrystusową dżwignięto mogiłę,

ze skalistego wykutą wyłomu;

wryto korzenie w skałę dziewięćsiłe

i krzyż zatknięto męczeński na domu.

A Włade, w hańbach leżą w pół-przegniłe;

tylko je gędźce uczczą pokryjomu,

tylko nikt nie śmie zasypać jeziora.

Święta dziś niemoc ich, piorunna wczora.

XXI

Na skale Kościół-katedra, biskupia;

kamień do różnych przyciosany garbów

biały; — — a w światłach nocy twarz się trupia

patrzała z okien wązkich i wyszczarbów;

jak gdy się włos i ubiór zeskorupia

prastary, jakby Sezam klętych skarbów:

Wid-truchło, — tak jawiła się twarz sroga

w kamieniach, które miały rysy Boga....

XXII

Choćby i starość twoja i włos siwy,

żeś ty kościelne obrzędy przesądził,

żeś ty przez jakichś potęg czar straszliwy

wobec mnie i wobec Boga pobłądził,

żem ja potruchlał na potworne dziwy

a potruchlał, żem fałszywie sądził, —

aż się przed oczy moje stawił zmarły,

iż się przez ciebie podziemia rozwarły,

XXIII

I zatrwożyły mnie króla-człowieka,

duchem mnie poraziwszy i mieczem,

gdy się rozpadał grób i wstały wieka

trumny, z przegniłem widziadłem człowieczem,

że choć rzecz była w pół-śnie i daleka, —

z ciałem przez ziemne gliny pół kaleczem,

co na świadectwo przyszło, gdy sąd ważem,

dech na mnie trupi wiał.... byłeś grabarzem!

XXIV

To Bóg mnie dzisiaj dłoń daje karzącą

na cię, — a tobie Bóg myśli zamyla,

że ty ze zdradą przeciw mnie knującą

dziś, gdy się państwo waży i przesila,

ty mnie chcesz zwłóczyć twoją ręką klnącą

i nie dość, żeś już zmiażdżył mnie do tyla,

dajesz me berło w ręce zdrajcy-brata,

że ja purpurę zmieniam w czerwień kata.

XXV

Mszę sprawiał, — gdy rozwarłem drzwi kościoła;

lud klęczy, — wszyscy modłami zajęci,

na ołtarz patrzą, do bożego stoła

przystępujący; — u wrót my przeklęci

z mieczami; oni nas nie widzą zgoła,

tylko z ołtarza na mnie patrzą święci.

I właśnie biskup podnosił opłatek

maleńki..............................

XXVI

I zaślepiło mnie, — stałem wpatrzony

w ten ołtarz, w modły, we świece płonące,

które zagasły dla mnie, — jak uśpiony

w mych władzach wszystkich, — a serce bijące

młotem pod zbroją, — że byłem zdradzony

przez duchy, dotąd mię potęgujące,

opuszczon, marny, jakby moja siła

w niego, tam przed ołtarzem przechodziła.

XXVII

Naraz się biskup odwrócił do ludu,

by podniesioną krzyż kreślić prawicą,

błogosławiący, — — o stój chwilo cudu!

może nad moją skreśli go przyłbicą,

przeżegna mnie, że zbędę klątwy brudu;

gdy byłbym klęknął, — już goreje lico....

Naraz On! — poznał, — o wiekowa męko! —

stał z podniesioną wciąż do krzyża ręką,

XXVIII

ale nie kreślił znaku, — stał w milczeniu,

z oczyma w jakąś straszną dal pozamną,

jakbym w tem Jego nie istniał widzeniu,

przepaść otwierał straszliwą, rozłamną

pośrodku nas obydwu, — w rozdwojeniu

tem głębiąc moją duszę jako kłamną....

— że już leciałem na oślep przed siebie,

we krwawym wszystko nurzając pogrzebie.

XXIX

Zabiłem. — a rycerze moi go wywlekli

po za drewniane ganki na podwórze

i ciało tam odarłszy z szat posiekli

przy studni, której zrąb kowan w marmurze;

potem nad wodą stali i krwią ciekli

z mieczów i zbroi; czekając aż stróże,

przysłani z zamku, nadejdą z ptakami,

bom kazał sprzątnąć kawalce orłami.

XXX

Na moim zamku, na tyłach, w ogrodzie,

miałem zwierzyńce, — w nich chowałem ptaki:

orły; orłowie są mem godłem w rodzie,

więc się chowały, a na łbach czapraki

pąsowe, żeby nie były ku szkodzie;

ciskało im się zwierz mały wszelaki;

więc, jako kaci w kapturach krwi chciwi,

chadzali w moich zwierzyńcach straszliwi.

XXXI

Kazałem ptaki puścić, by pożarły

a potem siec rózgami i rozgonić; —

a tu mnie mówią, — że się lekko wsparły

na trupie, — i że jakby chciały bronić

przystępu; że wszérz skrzydła rozpostarły

strzegąc, by żadnej części nie uronić;

że ich nie śmiano tłuc: — już gniew mnie budzi;

bardziej mi było ptaków wstyd niż ludzi.

XXXII

I jużem tam nie poszedł, choć mię ciągło

i wstyd, — nie lęk; lecz myślę, gdy spostrzegą....

Nieznane mi uczucie już się lągło;

ich wzroków chciałem uniknąć; — niech strzegą.

Nie wiem co moje mściwości przemogło...

Więc orły niechże teraz będą Jego.

Podobno nocą nad ciałem się palą

światła, a ludy trupa śpiewem chwalą.

XXXIII

Po nocach widywałem te brzaski

z okien zamku ku stronie wiślany,

że tam cudy na znak bożej łaski,

że już biskup ze czcią pochowany,

że nad trumną są widzialne blaski,

że się zapach rozchodzi różany,

że on święty.... że u jego ciała

tłumy kalek.... że Bóg przezeń działa.

XXXIV

Urosła między ludem wieść, że mnie koronę

Archanioł z głowy zdarł i o ziem rzucił; —