Śmierć fauna

Śmierć Fauna

Obrazek

OSOBY:

FAUN, stary bóg leśny
PROBOSZCZ STARY
PAN DZIEDZIC
PANI
ORGANISTA
WÓJT
PAROBEK KUBA
BABA STARA
DZIEWCZYNA I
DZIEWCZYNA II
PASTUCH — CHŁOPI — BABY — DZIEWCZĘTA — PAROBCY

Rzecz dzieje się wiosną, gdzieś daleko na wsi.

Faun jeden stary — samotny — stęskniony za życiem i uciechą — błądząc gdzieś po lasach, przylazł jednego wiosennego dnia na granicę polskiej wsi. Słońce — zapach leśny — śpiewy — wokół życie i miłość — rozmarzyły starego Fauna. Wygrzewając się do słońca — snuje wspomnienia swoich dni młodych. — Czasem wzdycha i skarży się, że to już taki stary, samotny.

Ale że to jeszcze dowcipny, krotofilny¹, przychodzi mu do głowy, żeby od czasu do czasu beknąć przeraźliwie — nastraszyć śpiewające po lesie dziewczyny albo może zwabić do się — o, bo on jeszcze — jak to mówią — „stary, ale jary”. One, słysząc jego beczenie, biegną na polanę — patrzą — widzą jego kosmate cielsko — a myśląc, że to diabeł, pędzą do wsi opowiedzieć. Co i jak się stało i co z tego wynikło — akcja wykaże.

Poranek — las. Słońce wiosenne zalewa blaskiem zieloną polanę. Ciemnozielony las rzuca cienie na kraj polany. Bujna trawa rośnie na polanie, gdzieniegdzie białymi, żółtymi i różowymi kwiatkami przetykana. W lesie słychać śpiewy ptaków. Czasem wiatr zrywa się, porusza ciemnymi konarami jodeł...

Czasem zakuka kukułka...

Na słonecznej zielono-złotej polanie cicho i spokojnie.

Gdy znów raz wraz słychać z lasu śpiew.

Głos rozchodzi się echem po lesie i milknie.

Głos młodej dziewczyny leci z dala...

ŚPIEW

Ej kukułecka kuka,

Ej ojca matki suka.

po chwili

Ej ojciec matka — w ziemi,

Ej kukejze nad niemi

hu ha!

Cisza.

Po chwili głos innej dziewczyny gdzieś bliżej polany.

ŚPIEW

Ej zielone podwórko,

Ej zielony trawnicek,

Ej na siwym koniusiu

Ej jedzie mój Jasicek —

„Hu ha” — milknie w lesie — potem chwila ciszy.

Na polanę z lasu wyłazi stary zgarbiony Faun — nasłuchuje, przeciąga się, patrzy w słońce.

FAUN

Zieleni się polana,

Pachną zioła —

Cała natura rozgrzana

Słońcem!

Jakieś śpiewy od sioła²

Lecą czy z lasu;

Może to śpiewy Dryjad³,

Może leśne Nimfy

Tyle hałasu czynią?

Niegdyś za moich młodych lat,

Po lesie za nimi goniłem —

Za bosej Dryjady ślad

Dałbym był wina czarę —

Dzisiaj, gdy lata młode roztrwoniłem,

Na słońcu się wygrzewać muszę,

Do chłopskich cisnę się chat,

Na miłość tylko patrzeć mogę;

I siedząc tak w gąszczu leśnym

Nieraz widzę,

Jak się parobek z dziewką chodzą,

Jak kozioł za kozą goni,

Jak się kuny albo lisy płodzą,

Albo w jeziora toni

Ryby trą — łyskając do słońca

.....................

Z głębi lasu słychać znów śpiew.

ŚPIEW

Szumi las, szumi las,

Szumi gałązecka

— — — — —

Ej kto mi wyszuka

Mojego Jasiecka, hu ha!

FAUN

O jak to tam wyśpiewuje,

A może to ona wabi?!...

— — — — —

z wolna, melancholijnie, o potem namiętnie

I liść paproci zerwała

I liściem ciało swe chłodzi

I nuci z cicha i śpiewa —

Głosem wabi i przyzywa:

«Pójdźże do mnie w gąszcz paproci,

Pójdź i użyj mego ciała,

I krwi skosztuj mej gorącej,

Potem w kosmate ramiona

Porwij mnie i pędź tak przez las,

I mnie od rozkoszy drżącej

Nie pozwól tchu w piersi złapać,

A ja tym szałem zmęczona,

Przechylę głowę ku ziemi

I włosami niby miotłą

Zmiatam liście suche, zioła...

W najciemniejszą pędź ze mną gąszcz».

..............................

po chwili

To była wizja rozkoszy,

Sen cudowny, sen miłosny,

Wizję lada szmer płoszy;

To był sen, to była wizja mej wiosny.

cisza — las z wolna szumi — słychać daleko śpiew

Nie płaczze⁴ dziewczyno,

Nie płaczze malino,

Powróci jedyny do swojej dziewcyny,

Jeno se konisie napoi we Wiśle —

Głos bliżej polany:

Przyjedzie, przyjedzie

I u ciebie bedzie

Co nockę w kumorze⁵,

Moje ty nieboze, hu ha!

.......................

FAUN

E, to te dziewczyny ze wsi,

W czerwonych spódnicach, żółtych chustkach,

To one się tak drą po lesie.

Myślałem — —

Myślałem, że to tamte z mojej wiosny —

Raz spotkałem jedną taką,

Głupia uciekła ode mnie z krzykiem:

Diabeł, diabeł —

— — — — —

Trzeba im napędzić strachu.

Beknę:

głośno

Mee-e-e — ...

Po chwili z lasu wychodzi dziewczyna, staje, patrzy pod słońce, przysłania ręką oczy, zdumiona, przerażona — żegna się, z krzykiem ucieka w las.

FAUN

E, jak się przestraszyła,

Beknę drugi raz:

Be-e-e-e...

.................

W lesie słychać wołania: Maryś! Jaguś! Kasiu!

Chwila ciszy, słońce dogrzewa coraz bardziej — od czasu do czasu zrywa się cichy szum w lesie.

Faun kładzie się na ziemi do słońca — po chwili:

O słońce ogniste

Jak pali —

— — — — —

po chwili — melancholijnie

Na niebie słońce gore,

A rzeką iskry płyną,

Gaje oliwne cicho w słońcu marzą.

Na pól zieloną morę,

Na gaj krasny brzoskwinią

Ognisto-złotą ciska słońce żarzą.

W zielonym tam ogrodzie

Przy szeleście fontanny,

Stary Horacy⁶ siedzi zadumany;

Trudzi się przy swej odzie

I pięknej szuka «skandy»⁷

I rytm by gładko był w wierszu dobrany...

I czasem patrzy długo

Na te słoneczne pola,

Marzące przesuwa po nich oczy —

Na lasy biegnące smugą,

Na wysmukłe topole,

Na błękit gór ginących w przeźroczy.

I rozmarzył się stary...

I ożywił bogami

Lasy, łąki z szmaragdu, rzek wodę.

— W tych lasach głos fanfary...

Dyjana⁸ szczuje psami

Łanię — na jej niepomna urodę,

Łania mknie jako strzała,

Biegnie nad strumień w dolinę —

Tu ją dopadła zażartych psów zgraja...

Tam łąka od kwiatów biała,

Na nich stado owiec sine,

Pod bystrym okiem czujnego rataja.

To bóg Feb⁹ dalekocelny,

Swe trzody wygnał na błonie — —

Przygrywa sobie na lutni... ... ...

Tam znów orszak weselny

Bakcha¹⁰ — w zieleni lasu tonie,

Krzyczą, gwiżdżą Faunowie rezolutni

I Muzy¹¹ tańczą pijane,

Aż Sylen¹² śmieje się gruby,

I echa budzą się w lesie —

A Fauny skaczą, rozgrzane

Winem — aż dymią im czuby.

Ich śpiewy echo w las niesie...

Tak stary poeta marzy:

O bogach, słońcu i łąkach kwiecistych,

Aż zasnął — znużony marami.

A nad nim dźwięcznie owad gwarzy

W konarach drzew cienistych,

I obłok szumi białymi skrzydłami — —

— — — — — — — — — —

Chwila ciszy.

Słychać z głębi lasu kroki i rozmowę ludzi idących gromadą — Faun nasłuchuje.

Z głębi lasu wychodzą na polanę: ksiądz w komży — organista z kropidłem i wodą święconą, — a za nimi gromadą chłopi — parobcy — dziewki — baby z motykami na ramionach — stają na brzegu polany — rozglądają się.

FAUN

patrzy

Cóż to za gromada ludzi,

Faunalie¹³ odprawiają?!

PROBOSZCZ

No, a gdzież on jest?

Głupia narobiła strachu.

Gdzież ten diabeł?

DZIEWCZYNA

Tu go widziałam, stał,

Rogi miał kozie

I na kozich nogach stąpał

I cały taki kudłaty,

Ale już bardzo stary.

Weszłam między te chojary,

Słucham, a tu cosik becy —

Wyzieram, patrzę, a tu cosik siedzi...

Ledwiem od strachu nie padła.

PAROBEK KUBA

Ej baje, baje,

Coześ ty smentka zjadła,

Takie bajdy gadać;

Gdzieby tez ta dyjabeł miał cas siadać.

JAKAŚ BABA STARA

z gromady krzyczy

O Jezusie, dyć tam się cosik rusa¹⁴,

Dy on tam siedzi —

LUDZIE

Gdzie, gdzie — ... ... ... ...?!

STARA BABA

O tam pod jodłą.

Wszyscy spostrzegają Fauna przerażeni. — Ksiądz z organistą zbliżają się trwożliwie — ludzie przerażeni żegnają się — cofają.

PROBOSZCZ

podchodzi do Fauna — drżącym głosem

Exorciso te in¹⁵...

FAUN

wstaje

Jestem Faun¹⁶,

Leśny bóg,

Z klasycznej pochodzę krainy.

Powiedziały ci pewno te głupie dziewczyny

O mojej tu bytności;

Jestem starością zmęczony —

I wygrzewam ciało moje na słońcu,

A że teraz wiosna

I słońce dogrzewa,

Budzą się we mnie wspomnienia

Mej młodości.

Marzę...

PROBOSZCZ

zdziwiony

Jak to, więc ty jesteś

Faunus,

Ów w klasycznych opiewany wierszach?

Aha — coś pamiętam — — —

Owoż ty jeszcze za czasów

Graeciae et Romae istniałeś.

Ale że się ty nie bałeś

W tak dalekie zapuszczać strony. —

Jakże tu przyszedłeś

I po co — ?!

Może za ewokacją czyją,

Może jakiemu artyście pozować?!

Bo wiem i widzę, że diabłem nie jesteś;

Diabły zresztą teraz pod inną postacią się kryją;

Mamy na to dowody wcale kanoniczne.

FAUN

Wyszedłem z italskiej krainy,

Gdzie wymarli Faunowie,

Nimfy się rozpierzchły,

Driady na zwykłe zmieniono dziewczyny,

Dni mego życia zmierzchły.

I tak się wlokę lasami

W nadziei

Że może znajdę kogo z mej drużyny.

PROBOSZCZ

zdziwiony

Ale skądże ty, Faunie,

mówisz naszą mową,

Przecieżeś ty z rzymskiej mitologii,

Przecież, zdaje mi się, do ciebie Horacy mówi po łacinie?!...

Zaraz... pamiętam jeszcze z Poetyki,

Zaraz... Aha...

deklamuje

Faune, Nympharum fugientum amator

per meos fines et aprica rura

lenis incedas abeasque parvis

Aequus Alumnis...

si tener pleno cadit haedus anno

larga nec desunt Veneris sodali

vina craterae, vetus ara multo

fumat odore¹⁷.

........................

A potem kończy się:

Inter audaces lupus errat agnos¹⁸...

Zaraz... ale sam koniec zapomniałem...

...To po łacinie — ale skądże ty umiesz naszą mowę — — ?!

FAUN

Idąc lasami i ziemią tutejszą,

Słyszałem waszą mowę.

Chłop, gdy orze, gada z rolą.

Pasterz z bydłem, gdy pasie.

Dziewczęta w lesie — słońcu wiosennemu

Śpiewają...

Drzewa szumią,

Potoki szepcą

Waszą mową...

Wy Barbari —

I ziemia, gdy ją burza smaga,

Ona się skarży waszą mową.

Czy od ziemi, waszej uczyliście się mowy,

Wy Barbari?!...

Cóż to za kraj?

do proboszcza

Któż ty jesteś?!

PROBOSZCZ

Jestem proboszcz tutejszej parafii,

Lud nauczam i wszelkie wykorzeniam wady,

Nieczystość, pijaństwo, złodziejstwo

I inne łajdactwo.

Uspokajam butę ludu, godzę zwady