Szkoła

Szkoła

Ja byłem dzieckiem smutnym, takie dzieci

Albo mrą wcześnie, lub żyją zbyt długo.

Na moim czole siedziało marzenie

Ciche, a w sercu coś grało harficznie,

Coś wiecznie grało, a oczy nieśmiało

Patrzyły w przestrzeń daleką — w obłoki,

Malując z ruchów niebieskich obrazy

Dziwne, ruchliwo-kalejdoskopowe¹.

Od lat najmłodszych czerpiąc wdzięczne życie

Ze źródeł baśni, sam się baśnią stałem;

Baśnią, pachnącą ambrą² i arabskim

Pismem, jak wschodni druk niezrozumiałą.

Ktokolwiek wzrok mi na twarzy zawiesił,

Mawiał: o rzeczach złych chłopiec ten myśli.

Ja byłem dzieckiem smutnym: takie dzieci

Albo mrą wcześnie, lub żyją zbyt długo.

Rodzice chcieli mieć ze mnie człowieka,

Więc wcześnie dziecko do szkoły oddali.

Pamiętam dzień ten, gdy czarny tornister

Przygiął mi plecy do jarzma niezdatne...

Pamiętam dzień ten — zaczęto od Boga,

U Wszystkich Świętych chłopcy się modlili.

A potem padał deszcz, a mój mundurek

Zapachniał wonią zmoczonego sukna;

A potem w domu w szkołę się bawiłem

Z dziećmi, a potem zaczęło się życie

Nowe, smutniejsze niż oczy me smutne,

Jak rozbaśnione moje serce — ciche.

Odtąd mi zwiędły kwiatczyny marzenia,

Odtąd zagasły dzieciństwa świeczniki.

Rodzice chcieli mieć ze mnie człowieka,

Więc wcześnie dziecko do szkoły oddali.

Był to budynek o twarzy więziennej,

Wewnątrz niewoli uczono nieletnich.

Gdym próg przekraczał — powietrze więzienne

Wnet bicie serca zwiększało, a mury

Zdały się z oczów dozorców dźwignięte,

Wszystko widzące, a pośród dziedzińca

Słońce sybirskie świeciło. A ściany

Były w czerwony marmurek pisane

Niby krwią więźniów nocą potraconych.

Długi korytarz wzdłuż piętra każdego

Do sal więziennych wiódł, kędy wchodziły

Dzieci przez ojców gromadnie zsyłane,

W rańcu³ żołnierskim, zapiętym mundurze,

Z śmiechem na ustach i — inkwizytorzy⁴.

Był to budynek o twarzy więziennej.

Wewnątrz niewoli uczono nieletnich.

Gdy szkolny dzwonek rozjęczał budynek,

Chłopcy gromadnie z klasy wybiegali —

Po korytarzach chodzili panowie

W niebieskich frakach⁵, z wyciągniętą szyją,

Słuchając, o czym chłopcy i jak mówią.

A jeśli który mową się odezwał,

Którą mu matka dała w dniu urodzin —

Złych obyczajów był winien i zbrodni

I do wieczora szedł pod klucz więzienny.

A jeśli chłopiec jedno pisnął słowo,

O powód pytał — biada była dziecku!

Bowiem majestat obrażał cesarski.

Panowie owi mieli słuch ślepego,

Panowie owi mieli wzrok niemego.

Gdy szkolny dzwonek rozjęczał budynek,

Chłopcy gromadnie z klasy wybiegali.

Jeszcze z rzęs moich nie spadły marzenia,

Jeszcze mi w sercu coś grało cudownie.

Więc byłem niemy, wiecznie zadumany,

Wiecznie płoszony w myśleniach lirycznych.

Nikt mię z początku nie gabał⁶ — bom milczał.

Ale milczenie jest zbrodnią, bo milcząc

Knują się bunty krnąbrne i powstania.

Więc mię słowami kłuto, bym przemówił,

Przez przemówienie tajemnice zdradził.

Lecz jam w marzeniach tak był zakochany,

Żem nie czuł mieczów rzucanych w milczenie,

Żem nie zapytał: czego chcą ode mnie?

Koledzy także szemrali dokoła:

On nic nie mówi, więc lizus pewnikiem.

Jeszcze z rzęs moich nie spadły marzenia,

Jeszcze mi w sercu coś grało cudownie.

Byłbym był⁷ nędznym, gdybym w tej wyrobni

Niewoli, lękom ulegał jakowym!

I choć na chwilę zapomniał, że w piersi

Serce Kościuszków mam i Kochanowskich.

Jam się nie lękał gróźb gburów uczących

I nieraz w kozie siedziałem zamknięty,

Popołudniami, spłakany serdecznie,

Żem bez obrońców na ziemi! I często

Deszcz, trzepiąc w dachy blaszane, deszcz przykry,

Łkaniom chłopczyka wtórował żałobnie,

A rynny rytmem rozpaczy bębniły.

W domu rodzina siadała do stołu:

Ojciec i matka, i gość przypadkowy,

A jam się w rynien wsłuchiwał bębnienie...

Byłbym był nędznym, gdybym w tej wyrobni

Niewoli, lękom ulegał jakowym!

Jak hiacynty w wiosennym ogrodzie,

Z wolna zakwitła na czole mym duma,

Pieśń przemówiła przez usta nieśmiało...

Odtąd w tornistrze nosiłem wierszyki,

Upity większą godnością — lecz za nią

Pogłówne⁸ płacić musiałem gotówką:

Upokorzeniem! o hańbo nad hańby!

Nienawiść była towarzyszką moją:

Nienawiść — życiem, nienawiść — pokarmem,

Nienawiść — trunkiem, nienawiść — oddechem,

Nienawiść — ziemią, całą atmosferą! —

Każdy mi w serce nienawiść celował;

Krewni, koledzy moi i znajomi,

Zaś ustawiczni szkolni dręczyciele.

Jak hiacynty w wiosennym ogrodzie,

Z wolna zakwitła na czole mym duma.

Odkąd się chłopiec do twierdzy dostanie,

Nie mają prawa do dziecka rodzice...,

Na czarnej ławce siedziałem porżniętej,

Uczyciel⁹ strasznie chłopców indagował¹⁰;

Płacz... narzekanie... krzyk i... znowu cisza.

Słońce przez szyby paliło piekielnie,

W uczelni zaduch panował koszarny¹¹,

Gorąco mózgi nieletnich smażyło —

Mdlałem... lecz oto nade mną głos zabrzmiał:

Łotrze! śmiesz ręce rozkładać? poczekaj,

Synu ze suki ulęgły! Jam odrzekł:

Chamie, zastanów się! Krzyk powstał straszny,

A możnowładczy profesor zazgrzytał:

Aresztu godzin dwadzieścia i cztery.

Odkąd się chłopiec do twierdzy dostanie,

Nie mają prawa do dziecka rodzice...

O najszczytniejszym tytule na ziemi,

Rodzice! serce gdzież macie? gdzie dumę?

Czemu wy krew swą, swe ciało dajecie,

Owoc drzew waszych na pokarm niewoli?

Czemu milczycie, gdy szkolni tyrani

Plują zniewagę w twarz dzieci, i czemu

Łotrów o dalsze urągi¹² prosicie,

Kiedy wam dziecko ze szkół chcą wydalić?

I wyście śmieli ślubami się łączyć?

I wyście śmieli pokolenie tworzyć?

Wy bez sumienia i serca, i woli?

Wy nieświadomi rodzicielskich ustaw?

Wy nieletniego jarzma całkownicy¹³?

Niewolniczego dostawcy towaru?

O najszczytniejszym tytule na ziemi,

Rodzice! serce gdzież macie? gdzie dumę?

Błogosławioną niech będzie godzina,

W której sumienie me buntem zagrzmiało.

Pękła cierpliwość w żelazo kowana¹⁴

I dom niewoli za plecyma¹⁵ został;

A w sercu straszna nienawiść do rasy

Dręczącej dzieci Polaków i wzgarda

Dla wszystkich ojców i matek, co dzieci

Do helockiego¹⁶ oddają rzemiosła,

Praw rodzicielskich zrzekając się trwożnie.

I żal mi został za moim chłopięctwem,

Co wypachniało pod okiem tyranów,

I jedna prośba do mojej królowej,

Tej pańskiej dumy mej, ażeby dała

Odpust hańbiącym myślenie wspomnieniom...

Błogosławioną niech będzie godzina,

W której sumienie me buntem zagrzmiało.

Przypisy:

1. kalejdoskop — urządzenie optyczne, w którym dzięki trzem zwierciadłom umieszczonym względem siebie pod kątem 60°, uzyskuje się wielokrotne odbicia obrazów tworzące symetryczne figury zmieniające się przy obracaniu kalejdoskopu; przen. różnorodne obrazy, wrażenia, wydarzenia szybko następujące jedne po drugich. [przypis edytorski]

2. ambra — żywica kopalna (bursztyn), wyławiana w morzach, pochodząca z warstw trzeciorzędowych. [przypis redakcyjny]

3. raniec (ros. raniec, z niem.) — tornister. [przypis redakcyjny]

4. inkwizytor — członek sądu inkwizycji; o osobie przesadnie podejrzliwej; tu: nauczyciele rosyjscy. [przypis edytorski]

5. niebieskie fraki — służbowe ubranie nauczycieli w szkołach rosyjskich. [przypis redakcyjny]

6. gabać — nagabywać, zaczepiać. [przypis redakcyjny]

7. byłbym był — daw. forma czasu zaprzeszłego trybu przypuszczającego; dziś: byłbym (wówczas, wcześniej). [przypis edytorski]

8. pogłówny (daw.) — liczony od każdej osoby; pogłówne: daw. podatek pogłówny, podatek od głowy, podatek pobierany od każdej zobowiązanej do tego osoby. [przypis edytorski]

9. uczyciel — rozmyślny rusycyzm zam.: nauczyciel. [przypis redakcyjny]

10. indagować — wypytywać, badać, zasypywać pytaniami. [przypis edytorski]

11. koszarny — dziś: koszarowy; taki jak w koszarach, tj. budynkach, w których stacjonuje wojsko. [przypis edytorski]

12. urągi — dziś: urągania; urąganie: uwłaczanie, wymyślanie, ubliżanie. [przypis redakcyjny]

13. całkownik — kmieć, chłop. [przypis edytorski]

14. kowany — dziś: kuty. [przypis edytorski]

15. za plecyma — dziś popr. forma N.lm: za plecami. [przypis edytorski]

16. heloci — niewolnicy w Sparcie; helocki: niewolniczy. [przypis redakcyjny]