Czem chata bogata, tem rada

Słówko do czytelnika

Za sumienny dla się poczytuję obowiązek¹, na czele tego skromnego zbiorku poezji rzec słówko do czytelnika za młodym, skromnym autorem, który obecnie odważa się wejść w szranki naszych pieśniarzy. Od lat kilku mieszkający w moim domu, u tychże zródeł wioski, miłości ludu, przyrody, książki, doli i niedoli czerpał swoje natchnienia, co my sami. Udarowany wrodzoną zdolnością, od nas może powziął ochotę do pieśni, przy nas ją może rozwinął, ale rozwinął samoistnie. Za naszą na koniec poradą puszczając w świat swoje piosnki, co się długo odbijały tylko od ściany domowej, chciał abyśmy wywiedli go jako debiutanta na scenę publiczną, z której deskami bardziej jesteśmy oswojeni.

Idź młody piewco! Leć młody ptaku!

Niech się twój zapał co chwila budzi:

Śpiewać w litewskich piewców orszaku,

To znaczy śpiewać dla dobrych ludzi.

Kochać tych ludzi — serca nie szkoda;

Śpiewać — nie szkoda piersi młodzieńczej:

Bo każda nuta, co się im poda,

Zaraz w ich sercach mile oddźwięczy.

Ja znam te serca! Trafisz najprościej

W duszę słuchacza, sąsiada, brata;

Jeno² kołataj w imię miłości,

Postaw, czym chata twoja bogata; —

A nie pogardzą twoją chudobą³,

Przyjdą gromadnie do twego stołu,

I chleb duchowy rozłamią z tobą,

I łzę wyleją z tobą pospołu.

Śmiało się, grajku, spuść⁴ na ich serca:

Nie ogadają twojego chleba.

A choć się znajdzie jaki oszczerca,

To się i tutaj troszczyć nie trzeba:

Bo ten lud Boży tak go zasyczy,

Że sam odwoła słowa goryczy.

O serce Litwy, jakby o ścianę,

Krzepko oparty, przypatrz się nieco:

A piosnki twoje wiatrem rozwiane

Lotem jaskółki nasz kraj oblecą;

Nad każdym oknem strzechy Litwina

Będzie twe gniazdo, twoja gościna.

Dla twoich pieśni szerokie echo,

Szerokie pole dla twego trudu.

Patrz na te wioski: pod każdą strzechą

Żyją gromadki Bożego ludu.

Zajrzyj w ich serca — jak tam bogato!

Niechże to skarby piosnka rozświeci.

Spojrzyj na dymy nad każdą chatą,

Z nimi pod niebo niech myśl poleci,

Niechaj wybłaga o łaskę Nieba,

Czego tym chatom, tym sercom trzeba

Grusze na polach, krzyże z mogiły,

Wieże kościelne, swojskie powietrze —

Jakież to barwy na twej paletrze⁵!

Jakiż z nich obraz stworzy się miły!

Jakże myśl każdą zamkniesz tu zwięźle!

Śmiało, malarzu, bierz się za pędzle.

O, dobrzy ludzie litewskiej włości!

Przyjmijcież piewcy dar niebogaty: —

I ja przyszedłem do was przed laty

Bez żadnych zasług okrom⁶ miłości;

Mnie spotkał uśmiech waszego oka,

Waszym współczuciem dotąd się pieszczę —

Wszak niwa piosnek taka szeroka,

Tyle zostaje wyśpiewać jeszcze,

Na tyle taktów piosnka się klei,

To o cierpieniach, to o nadziei.

Och, nie zawadzi — och, nie zawadzi

W struny rodzime zagrać goręcej!

Wy, jako tuszę⁷, będziecie radzi,

Że jeden pieśniarz przybędzie więcej:

Przyjmijcież sercem braterskie dźwięki,

Odbijcie w sercach echo piosenki.

Patrz za górami na przestrzeń mglistą:

Świat promienieje albo się chmurzy.

Przygotuj czoło, młody lutnisto,

Na wieniec cierni i wieniec róży; —

I wyśpiewując, co serce mieści,

Umiej być wesół kiedy wesele,

Płacz z bolejącym w chwilę boleści,

Ukazuj braciom ich wyższe cele.

Nie zginie piosnka w piosenek tłumie:

Bóg cię nagrodzi, a kraj zrozumie.

Wł. Syrokomla

Lipiec, Borejkowszczyzna.

Postrzyżyny⁸

Przygrawka do przychylnych Czytelników

Bóg zesłał was, Bracia, na me postrzyżyny:

Witamy was chlebem i solą!

Ja nie mam tu ojca, ni matki jedynej —

Wy za nich obdzielcie mnie dolą.

Uczyńcie modlitwę (Pan niebios wysłucha),

By dusza nie darmo szukała

I rosy niebieskiej, posiłku dla ducha;

I ziemskiej płodności — dla ciała.

Po świętym obrzędzie — usiądźcież, Rówieśni!

To moja odświętna biesiada,

Plewiste kołacze, nieświeże już pieśni:

Czym chata bogata, tym rada.

Jam Litwin — ach! wstyd mi, o Goście łaskawi!

Że wziąłem co lepsze z mej kleci⁹,

A piękne się danie przed Wami nie stawi,

Gwiaździsta piosenka nie świeci!

Tu wrota na oścież, tu domek wciąż roście,

Tu sercem każdego się raczy;

Nie taką biesiadą częstują swe goście,

Nie taką piosenką — słuchaczy.

Lecz zawsze i chleba czarnego okrucha

Coś z mocy zasilnej posiada,

I pieśń, choć uboga, jest krewną dla ducha...

Czym chata bogata, tym rada.

Ja winem zielonym, co rzeźwi nam łono,

Z kolei przepijałbym szczerze;

Ja mleko ptaszęce, ja rosę sperloną

Na Wasze bym nosił talerze; —

Lecz gdzie są te dziwy? Gdy byłem pacholę¹⁰,

Nikt żywy nie wskazał mi drogi!

Dziś, kiedy odgadłem — pańszczyzna za rolę

Skowała mi ręce i nogi.

Pracuję przed sobą, pracuję za sobą,

Lecz mozół daremnie przepada.

O Bracia serdeczni! nie gardźcie chudobą¹¹:

Czym chata bogata, tym rada.

Wiem o tym, że kędyś są dziwni pieśniarze,

Co kiedy zanucą dla gości,

Promienią się serca, promienią się twarze

I ludzie aż płaczą z radości.

Jam takich nie zaznał: me sioło biedacze

Nie widzi radośnej niedzieli;

Tu jedno¹² śpiewają żniwiarki, oracze,

Co cierpią, co dawniej cierpieli.

Nie umiem inaczej; a w świętej mnie chwili

Chce pieśni obyczaj z pradziada —

Nie wolno go łamać! przebaczcie, o mili!

Czym chata bogata, tym rada.

Lecz kiedy mej wiosce trzy słonka zabłyśnie

I dusze wesołość ogarnie,

Gdy rola, dziś chora, plon wyda korzystnie

I biedne napełni śpiżarnie; —

O! wtedy Was prosim na inne obrzędy,

Na białe kołacze bez pleśni,

Na piwo pieniste, na szumne gawędy,

Na pieśni — nie takie już pieśni!

Dziś — dzięki Wam, Bracia, że przyszliście z dali,

Uświęcić mój dzionek nie lada,

I chleba zażyli, i pieśni słuchali...

Czym chata bogata, tym rada.

Dzień pierwszy wiosny

Zawiośniało wiele mało,

Słonko w górę pnie się,

Po spadlinie woda płynie,

Taje śnieg na strzesie¹³.

Z brzaskiem dzionka pieśń skowronka

Rozwesela ludzi —

Och! na gody do swobody

Bóg przyrodę budzi!

Kmieć wesoły, na swe woły

Jarzmo¹⁴ naporządza;

W każdym łonie ogniem płonie

Jakaś nowa żądza.

Smutny stoję!... Serce moje,

Przecz¹⁵ nie bijesz głośniéj?

Czyż się w tobie, jakby w grobie,

Nigdy nie zawiośni?

Wspomnieć miło, co to było

Onegdajszej wiosny!

Człek był inny, tak dziecinny,

Pusty, tak radosny!

Tak śpiewaniem, tak kochaniem

Wszystkie czucia brzmiały,

Że w ramiona, że do łona

Tuliłby świat cały!

Toż z zapałem wzrok mój słałem

W siedziby aniołów;

Dziś się głowa w dłonie chowa,

Ciężka jakby ołów.

Toż piosneczka skowroneczka

Szczęściem pierś zaludni;

Dziś szeleści smutne wieści

Jak w bezwodnej studni.

Toż szalony, na przegony¹⁶

Z wiatrami biegałem;

Dziś się sunę, jakbym trunę¹⁷

Wiódł z ojcowskiem ciałem.

Prawda, zima srogo trzyma

Aż — od Listopada;

Ziemia cała skamieniała,

Jak trup sina, blada.

Lecz... czyż przecie wszystko w świecie

Mróz tak ścina, suszy,

Że wyniszcza nawet zgliszcza

Świętych uczuć duszy? ...

Cudów dzieło!... Coś mignęło,

Jakieś ptaszę wieszcze:

„To nie cuda, to ułuda,

To nie wiosna jeszcze!

To nie ona upragniona

„Liczko swe odsłania:

To przedwieśnie¹⁸ — ona wskrześnie

W sam dzień zmartwychwstania!”

Dni pustoty, śnie mój złoty,

Więc mi powrócicie,

Gdy w naturze przejdą burze

Wskrześnie nowe życie?

Więc mi wróci dawne czucie,

Co pogardza znoje,

Dawna wiara, rzewność stara

I kochanie moje?

I myśl łódka, wesolutka

Wyrwie się mieliźnie,

Z objęć burzy się wynurzy

Falom się wyśliźnie?!

Wolaż Boża! — u podnoża

Twego, o Jehowo!

Smutną moję gęśl nastroję

Na piosenkę nową.

I rozgłośnie młodej wiośnie

Piosnka ma wybuja,

Z ludźmi społy¹⁹ i z anioły,

Pod takt: Alleluja!

Miłość

Całą przyrodę jeden duch sprzęga:

Ten duch jest Miłość; — jak myśl zaścignie,

Od pyłku kwiecia, do planet kręga,

W niej mamy życia źródło i dźwignię.

Najpierwsze związki rodzinne, święte,

Ziarno, z którego miłość się wznosi.

To pierwsze kółko w sobie zamknięte,

To obieg ziemi wkoło swej osi.

Druga piękniejsza, czystsza i większa,

Miłość ojczyzny z pierwszej płynąca:

Ona to ziemski zawód upiększa,

To droga ziemi wokoło słońca.

Trzecia, co z obu pierwszych wykwita,

Zdumione myśli przed nią się korzą:

Jest to ludzkości miłość zakryta,

Po pochód światów za Myślą Bożą.

Gdy się zjednoczą potrójne koła,

Miłość Rodziny, Kraju, Ludzkości,

Kiedy je ziemia ogarnąć zdoła,

Wtenczas na ziemi Pan Bóg zagości.

Wicinnik²⁰ na wiosnę

Słońce chmurki rozgania,

Wiosna rączkę nam poda,

Niemen skoczy z posłania,

Będzie niebo a woda;

My tą dróżką — drożyną

Popłyniemy z wiciną²¹.

Co tam rapa²², zawała²³!

Precz, kto lękasz się biedy!

Kto odważny — jak strzała

Do Królewca, Kłajpedy!

Jak my rannych żurawi,

Tam wiciny ciekawi.

Wraz na bacie²⁴ k’nam zgrają

Płyną spasłe Niemczyska:

„Mospan Polak!” wołają,

Starszy kupca uściska;

Oj, podskoczy okrutnie

Kiedy żytko nam utnie!

Byłoż ziarna bogato!

Podziobały je wróble,

Że choć prosto na lato,

Zęby schowaj gdzieś w kuble;

Reszta płynie do Gdańska...

Wola Bożka i pańska!

I tam jeść chcą niezgorzej:

Wszyscy Boża drużyna!

My im damy dar Boży,

Oni dadzą nam wina —

Ot i kupcy, i pany

Radzi²⁵ będą z zamiany!...

Maszcie, druhu jedyny!

Wtenczas ciebie ustroję

W kraśną²⁶ flagę i w liny,

Jak we wstęgi dziewoję,

I wicina popłynie

Ku serdecznej rodzinie...

Sierota

Ani u mnie siwe woły,

Jak sokoły,

Ani owiec z białą wełną

U mnie pełno,

I w gumienku²⁷, i w komorze

Żal się Boże!

Nikt nie puka w moje wrota:

Bom sierota.

W żółtym piasku ojciec leży

Na wybrzeży;

Matka ojca nie przeżyła —

I mogiła

Zasypała jej powieki

Na wiek wieki²⁸;

Mną niedoli wicher miota:

Bom sierota.

Wpośród obcych zła godzina!

Jak kalina

Przezroczystą rosą z rana

Posypana,

Gdy się w wiotkiej jej gałęzi

Ptak uwięzi,

Ronię rosę — łzy żywota:

Bom sierota.

Rówiennice²⁹ płochą³⁰ zgrają

Mnie mijają; —

Na nich lama³¹ lśni zuchwale

I korale,

Powiązane wstążką włosy

Rusej³² kosy³³;

Na mnie jeno³⁴ ruta złota: